„Wiem, że nie powinnam była tego robić.
Wiedziałam nawet, że następnego dnia będę żałować.
Ale w tamtej chwili napięcie było tak duże, że chciałam tylko, żeby wreszcie się skończyło”.
Alkohol.
Substancja.
Impulsywny seks.
Zakupy.
Kłótnia.
Wysłanie wiadomości, której chwilę później żałujemy.
Nagłe zerwanie relacji.
Zachowanie może wyglądać podobnie.
Ale jego źródło nie zawsze jest takie samo.
I właśnie dlatego ADHD, zaburzenie osobowości borderline i uzależnienia tworzą bardzo interesujący, ale również wymagający diagnostycznie obszar.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Jego podstawowe objawy dotyczą nieuwagi i/lub nadruchliwości oraz impulsywności. U części dorosłych bardzo istotnym elementem funkcjonowania są również trudności związane z regulacją emocji.
Borderline, czyli zaburzenie osobowości z pogranicza (BPD – borderline personality disorder), jest czymś innym.
Nie oznacza po prostu „bardzo silnych emocji”.
Nie oznacza też, że ktoś jest „toksyczny”, „manipuluje” albo „robi dramy” – choć właśnie w taki sposób określenie borderline bywa niestety używane w mediach społecznościowych.
W obrazie BPD istotny jest trwały wzorzec niestabilności dotyczący relacji interpersonalnych, obrazu siebie i emocji oraz nasilona impulsywność. Mogą występować między innymi intensywne reakcje związane z rzeczywistym lub wyobrażonym opuszczeniem, niestabilne i intensywne relacje, zmienny obraz siebie, poczucie pustki, trudności z regulacją złości, zachowania autoagresywne czy przejściowe objawy dysocjacyjne lub paranoidalne związane ze stresem.
I już tutaj można zauważyć problem.
Impulsywność występuje w ADHD.
Impulsywność może występować w borderline.
Dysregulacja emocjonalna jest częsta w ADHD.
Dysregulacja emocjonalna jest bardzo istotna w BPD.
W obu przypadkach mogą pojawiać się problemy w relacjach.
W obu mogą zdarzać się gwałtowne decyzje podejmowane pod wpływem chwili.
W obu człowiek może później zastanawiać się:
„Dlaczego znowu to zrobiłem?”.
Badania rzeczywiście potwierdzają nakładanie się części obrazu ADHD i BPD. Jednocześnie wskazują, że nie są to dwa określenia tego samego problemu. Różnicowanie wymaga znacznie więcej niż porównania kilku objawów z listy.
Jeszcze bardziej interesująco robi się wtedy, kiedy ADHD i borderline występują u jednej osoby.
Nie jest to wyłącznie teoretyczna możliwość.
Literatura od lat opisuje współwystępowanie obu zaburzeń, a badania osób z ADHD i BPD wskazują, że mogą one doświadczać szczególnie nasilonych trudności dotyczących zarówno impulsywności, jak i regulacji emocji.
A później pojawia się trzeci element:
uzależnienie.
Tutaj również związki nie są przypadkowe.
Zaburzenia używania substancji często współwystępują zarówno z ADHD, jak i z BPD. ADHD jest również stosunkowo częste wśród osób leczonych z powodu zaburzeń używania substancji.
Nie oznacza to oczywiście:
ADHD + silne emocje + alkohol = borderline.
Nie oznacza również, że osoba z ADHD i BPD musi rozwinąć uzależnienie.
Pokazuje jednak, dlaczego w gabinecie czasami nie wystarczy zadać pytania:
„Co bierzesz?”
albo:
„Ile pijesz?”
Trzeba zapytać również:
„Co dzieje się z Tobą tuż przed użyciem?”
Czy pojawia się nuda i potrzeba stymulacji?
Czy alkohol pozwala na chwilę zwolnić?
Czy substancja pomaga zwiększyć koncentrację?
Czy używanie pojawia się po konflikcie?
Czy poprzedza je poczucie odrzucenia?
Czy ma przerwać emocjonalne napięcie, którego człowiek w danej chwili nie potrafi już wytrzymać?
Czy pozwala na chwilę „niczego nie czuć”?
Nie są to pytania, które same w sobie pozwolą odróżnić ADHD od borderline.
Są jednak ważne, ponieważ pomagają zrozumieć funkcję zachowania.
A kiedy u jednej osoby spotykają się ADHD, BPD i uzależnienie, właśnie zrozumienie tej funkcji może mieć ogromne znaczenie dla terapii.
Bo być może nie mamy przed sobą jednego problemu.
Możemy mieć człowieka, który od dzieciństwa zmaga się z ADHD, jednocześnie funkcjonuje z utrwalonym wzorcem charakterystycznym dla zaburzenia osobowości borderline, a przez lata nauczył się regulować część swojego pobudzenia, napięcia lub emocji alkoholem albo inną substancją.
Wtedy leczenie wyłącznie jednego elementu może nie wystarczyć.
Dlatego w tym artykule przyjrzymy się kolejno czym właściwie jest borderline i jak może wiązać się z uzależnieniem, co dzieje się, gdy BPD współwystępuje z ADHD, a na końcu – jak może wyglądać sytuacja, kiedy ADHD, borderline i uzależnienie spotykają się u jednej osoby.
Borderline i uzależnienia – czym jest BPD i dlaczego substancja może stać się sposobem regulowania emocji?
Zaburzenie osobowości borderline często kojarzone jest przede wszystkim z gwałtownymi emocjami i burzliwymi relacjami. To jednak zdecydowanie zbyt uproszczony obraz.
BPD dotyczy znacznie szerszego sposobu funkcjonowania – przeżywania siebie, budowania relacji, regulowania emocji oraz reagowania na sytuacje związane z bliskością, odrzuceniem czy opuszczeniem.
I właśnie dlatego, zanim zaczniemy porównywać borderline z ADHD, warto najpierw zrozumieć, czym właściwie jest to zaburzenie.
Czym jest zaburzenie osobowości borderline?
Borderline, czyli zaburzenie osobowości z pogranicza (BPD), charakteryzuje się utrwalonym wzorcem niestabilności w kilku ważnych obszarach funkcjonowania.
Jednym z nich są relacje interpersonalne.
Relacje mogą być bardzo intensywne. Bliskość może mieć ogromne znaczenie, a możliwość utraty ważnej osoby może uruchamiać silny lęk, złość, rozpacz czy działania podejmowane pod wpływem chwili.
Nawet sytuacja, która dla kogoś z zewnątrz wydaje się stosunkowo niewielka – partner nie odpisuje, zmienia plany, potrzebuje pobyć sam – może zostać przeżyta znacznie intensywniej.
Nie dlatego, że osoba „robi dramat”.
Jej doświadczenie emocjonalne może być w tym momencie rzeczywiście bardzo silne.
Drugim ważnym obszarem jest niestabilność obrazu siebie.
Człowiek może mieć trudność z utrzymaniem względnie spójnego poczucia tego, kim jest, czego chce, jakie ma cele i jak postrzega samego siebie.
Jednego dnia:
„Poradzę sobie. Wreszcie wiem, czego chcę”.
A później:
„Nie wiem, kim jestem. Nic nie ma sensu”.
Może pojawiać się również przewlekłe poczucie pustki.
Kolejnym elementem jest dysregulacja emocjonalna.
Emocje mogą pojawiać się szybko, osiągać bardzo wysokie natężenie i być trudne do samodzielnego obniżenia.
To właśnie tutaj zaczynamy zbliżać się do tematu uzależnienia.
Bo jeżeli napięcie jest bardzo silne, człowiek naturalnie zaczyna szukać sposobu, żeby je zmniejszyć.
Borderline i uzależnienie – kiedy najważniejsze staje się „żeby przestało boleć”
Wyobraźmy sobie sytuację.
Partner nie odpowiada na wiadomość.
Pojawia się myśl:
„Ma mnie dość”.
Za chwilę:
„Na pewno mnie zostawi”.
Napięcie rośnie.
Pojawia się złość.
Potem rozpacz.
Telefon nadal milczy.
I wtedy pojawia się alkohol.
Po kilku drinkach napięcie spada.
Na chwilę.
To oczywiście tylko jeden przykład i nie opisuje wszystkich osób z BPD. Pokazuje jednak ważny mechanizm:
substancja może zacząć pełnić funkcję regulacyjną.
Nie chodzi wtedy wyłącznie o:
„chcę się napić”.
Czasami bliżej prawdy jest:
„Nie chcę już czuć tego, co teraz czuję”.
Alkohol lub inna substancja może chwilowo zmniejszać napięcie.
Może tłumić lęk.
Może pomagać odciąć się od poczucia pustki.
Może zmniejszać intensywność przeżywania odrzucenia.
Może również zwiększać impulsywność, przez co po użyciu pojawiają się kolejne zachowania – wiadomości, konflikty, ryzykowne kontakty seksualne, agresja, samouszkodzenia czy inne działania podejmowane pod wpływem chwili.
A później przychodzą konsekwencje.
Wstyd.
Poczucie winy.
Konflikt.
Strach przed utratą relacji.
Jeszcze większe napięcie.
I ponownie potrzeba ulgi.
W ten sposób może powstawać bardzo trudny mechanizm:
napięcie → substancja → chwilowa ulga → konsekwencje → jeszcze większe napięcie → ponowne użycie.
Badania pokazują, że współwystępowanie BPD i zaburzeń używania substancji jest częste. Nie oznacza to oczywiście, że osoba z borderline musi mieć problem z alkoholem czy narkotykami. Pokazuje natomiast, że podczas diagnozy i terapii warto aktywnie pytać o używanie substancji i funkcję, jaką pełni ono w życiu konkretnego człowieka.
Impulsywność w borderline – alkohol i narkotyki to tylko jedna z możliwości
W BPD impulsywność nie musi dotyczyć wyłącznie substancji.
Może obejmować różne zachowania, które potencjalnie niosą negatywne konsekwencje.
Ryzykowne zachowania seksualne.
Nieprzemyślane wydawanie pieniędzy.
Brawurową jazdę.
Napadowe objadanie się.
Nagłe działania podejmowane podczas konfliktów.
Problemowe używanie alkoholu lub innych substancji.
Ważny jest tutaj kontekst emocjonalny.
U części osób impulsywne działanie pojawia się szczególnie wtedy, kiedy napięcie gwałtownie rośnie.
Człowiek może nawet wiedzieć:
„Jeżeli teraz to zrobię, jutro będę tego żałować”.
Tyle że perspektywa jutrzejszych konsekwencji przegrywa z potrzebą:
„Muszę coś zrobić z tym, co czuję teraz”.
To ważne również w terapii uzależnienia.
Jeżeli alkohol albo substancja przez lata były jednym z najszybszych dostępnych sposobów regulowania emocji, samo powiedzenie:
„Nie możesz już używać”
nie rozwiązuje problemu, który wcześniej substancja – przynajmniej krótkoterminowo – pomagała regulować.
Trzeba zbudować alternatywę.
Jak rozpoznawać narastające napięcie?
Jak wytrzymać silną emocję bez natychmiastowego działania?
Jak reagować na poczucie odrzucenia?
Jak przechodzić przez konflikt bez sięgania po substancję?
Jak odróżnić emocję od działania?
Jak nauczyć się, że:
„Czuję bardzo dużo” nie musi automatycznie oznaczać „muszę natychmiast coś zrobić”.
I dopiero kiedy rozumiemy ten mechanizm, możemy przejść do kolejnego problemu.
Bo część tego obrazu – szczególnie impulsywność i trudności w regulacji emocji – może przypominać ADHD.
A u niektórych osób ADHD i borderline rzeczywiście występują jednocześnie.
Masz diagnozę borderline, ale część trudności była obecna znacznie wcześniej?
Jeżeli problemy z koncentracją, organizacją, pamiętaniem o obowiązkach, zarządzaniem czasem czy impulsywnością towarzyszyły Ci już w dzieciństwie, warto uwzględnić również możliwość współwystępowania ADHD.
Samo występowanie silnych emocji czy impulsywnych zachowań nie pozwala jednak odróżnić ADHD od BPD. Potrzebna jest historia rozwojowa i szersza diagnostyka różnicowa.
Jeśli chcesz sprawdzić, czy częścią Twoich trudności może być ADHD, kliknij tutaj i umów konsultację diagnostyczną w UADHD.
ADHD i borderline – dlaczego mogą wyglądać podobnie i co się dzieje, gdy występują razem?
Kiedy przyjrzymy się ADHD i zaburzeniu osobowości borderline z pewnej odległości, podobieństw może wydawać się zaskakująco dużo.
Impulsywność.
Silne reakcje emocjonalne.
Konflikty w relacjach.
Działanie pod wpływem chwili.
Trudność z zatrzymaniem reakcji.
Późniejsze poczucie:
„Znowu zrobiłem coś, czego właściwie nie chciałem zrobić”.
To właśnie częściowe nakładanie się obrazu obu zaburzeń może komplikować diagnostykę.
Jednocześnie ADHD i BPD nie są tym samym zaburzeniem.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, którego początki sięgają okresu rozwojowego. Borderline jest zaburzeniem osobowości, w którym szczególne znaczenie mają m.in. sposób funkcjonowania w relacjach, obraz siebie, reakcje związane z opuszczeniem oraz regulacja emocji.
Dlatego nie wystarczy zapytać:
„Czy ta osoba jest impulsywna?”.
Znacznie ważniejsze jest:
„Jak ta impulsywność wygląda, od kiedy występuje, w jakich sytuacjach się nasila i co dzieje się przed nią?”
Te same silne emocje? Nie zawsze ten sam mechanizm
Dysregulacja emocjonalna może występować zarówno w ADHD, jak i w BPD.
Badania bezpośrednio porównujące osoby z ADHD, BPD oraz współwystępującym ADHD+BPD pokazują jednak różnice w jej nasileniu. W jednym z takich badań osoby z ADHD miały większe trudności z regulacją emocji niż grupa kontrolna, osoby z BPD – jeszcze większe, natomiast najbardziej nasilone trudności obserwowano u osób mających jednocześnie ADHD i BPD.
To ważne, bo łatwo stworzyć zbyt prosty podział:
„ADHD to impulsywność, a borderline to emocje”.
Tak to nie działa.
Osoba z ADHD również może reagować bardzo intensywnie emocjonalnie. Może szybko się zirytować, gwałtownie odpowiedzieć, a po kilkunastu minutach zastanawiać się:
„Po co ja w ogóle tak zareagowałem?”.
W BPD szczególnie ważny może być natomiast kontekst interpersonalny.
Realne lub wyobrażone odrzucenie.
Obawa przed opuszczeniem.
Poczucie, że ważna osoba się oddala.
Konflikt.
Zmiana sposobu zachowania partnera.
Nieodpisana wiadomość.
To nie oznacza, że osoba z ADHD nie może być wrażliwa na odrzucenie ani że każda gwałtowna reakcja w relacji oznacza borderline.
Właśnie dlatego diagnostyka wymaga spojrzenia na cały wzorzec, a nie na pojedynczą reakcję.
Relacje, poczucie siebie i opuszczenie – tutaj różnice stają się wyraźniejsze
Wyobraźmy sobie dwie osoby, które bardzo źle reagują na to, że partner przez kilka godzin nie odpowiada na wiadomość.
Pierwsza zaczyna sprawdzać telefon.
Potem zajmuje się czymś innym.
Wraca do telefonu.
Wysyła kolejną wiadomość.
Impulsywnie dzwoni.
Denerwuje się.
Może zacząć tworzyć różne scenariusze.
Druga osoba doświadcza czegoś jeszcze.
„Już mnie nie chce”.
„Na pewno odejdzie”.
„Wiedziałam, że wszyscy w końcu mnie zostawiają”.
Pojawia się ogromne napięcie, rozpacz albo złość. W ciągu krótkiego czasu sposób postrzegania partnera może się radykalnie zmienić.
Oczywiście na podstawie takich przykładów nie można diagnozować ani ADHD, ani borderline.
Pokazują jednak, czego szuka się w szerszym obrazie klinicznym.
W BPD istotne są wzorce dotyczące relacji, lęku przed opuszczeniem i niestabilnego obrazu siebie, których nie znajdziemy w kryteriach diagnostycznych ADHD.
Podobnie przewlekłe poczucie pustki, nawracające zachowania samouszkadzające czy przejściowe objawy dysocjacyjne związane ze stresem nie są kryteriami ADHD.
Z drugiej strony charakterystyczne dla ADHD trudności z podtrzymywaniem uwagi, organizacją, pamiętaniem o codziennych obowiązkach, zarządzaniem czasem czy rozpoczynaniem i kończeniem zadań nie są wyjaśniane samym rozpoznaniem borderline.
Dlatego szczególnie ważna staje się historia rozwojowa.
Jeżeli człowiek od dzieciństwa:
gubił rzeczy,
zapominał o obowiązkach,
nie kończył rozpoczętych zadań,
odpływał podczas lekcji,
miał trudności z organizacją,
działał impulsywnie,
a te problemy były obecne w różnych środowiskach i utrzymały się w dorosłości,
to jest zupełnie inna informacja diagnostyczna niż pojawienie się impulsywnego zachowania przede wszystkim podczas bardzo silnego napięcia interpersonalnego.
A co, jeśli odpowiedź brzmi: „mam jedno i drugie”?
To bardzo ważne pytanie.
Bo diagnostyka różnicowa nie zawsze musi zakończyć się odpowiedzią:
ADHD albo borderline.
Czasami prawidłowa odpowiedź brzmi:
ADHD i borderline.
Badania potwierdzają, że oba zaburzenia mogą współwystępować. Co więcej, osoby z takim podwójnym rozpoznaniem mogą doświadczać bardziej nasilonych trudności niż osoby mające tylko jedno z nich.
W praktyce może to oznaczać, że na neurorozwojowe trudności związane z ADHD nakładają się problemy charakterystyczne dla BPD.
Osoba może mieć od dzieciństwa problemy z uwagą i organizacją.
Może działać impulsywnie również wtedy, kiedy wcale nie przeżywa silnego konfliktu.
A jednocześnie może doświadczać bardzo dużej niestabilności w relacjach, intensywnego lęku przed opuszczeniem, trudności z poczuciem własnej tożsamości i gwałtownych reakcji emocjonalnych związanych z bliskością.
Wtedy próba wyjaśnienia wszystkiego jedną diagnozą może prowadzić do pominięcia istotnej części problemu.
Jeżeli wszystko przypiszemy borderline, możemy nie zauważyć ADHD.
Jeżeli wszystko przypiszemy ADHD, możemy nie zauważyć wzorców charakterystycznych dla BPD.
A to ma znaczenie nie tylko dla diagnozy.
Ma znaczenie również dla terapii.
Bo człowiek może jednocześnie potrzebować strategii pomagających mu radzić sobie z funkcjami wykonawczymi i objawami ADHD oraz pracy nad regulacją emocji, relacjami, zachowaniami impulsywnymi i innymi trudnościami związanymi z BPD.
I właśnie tutaj pojawia się jeszcze jeden element.
Jeżeli przez lata jednym ze sposobów radzenia sobie z tym wszystkim był alkohol albo inna substancja, obraz zaczyna być jeszcze bardziej złożony.
Zobacz także
ADHD i regulacja emocji – dlaczego napięcie tak szybko narasta?
RSD w ADHD – czy nadwrażliwość na odrzucenie naprawdę istnieje? Co mówią badania naukowe
ADHD, borderline i uzależnienie – co, jeśli wszystkie trzy występują razem?
Do tej pory przyglądaliśmy się dwóm połączeniom.
Borderline i uzależnieniu.
ADHD i borderline.
Ale u jednej osoby mogą występować wszystkie trzy problemy jednocześnie.
I wtedy obraz kliniczny może stać się znacznie bardziej złożony.
Wyobraźmy sobie osobę, która od dzieciństwa ma trudności z koncentracją, organizacją i impulsywnością.
W dorosłości bardzo źle znosi nudę, poszukuje stymulacji, podejmuje decyzje zanim zdąży zastanowić się nad konsekwencjami i ma trudność z zatrzymaniem reakcji.
Jednocześnie doświadcza ogromnego napięcia w bliskich relacjach. Bardzo silnie reaguje na możliwość odrzucenia lub opuszczenia, jej sposób postrzegania siebie i innych może być niestabilny, a podczas kryzysu emocje stają się trudne do wytrzymania.
I jest jeszcze alkohol.
Albo marihuana.
Stymulanty.
Leki używane niezgodnie z zaleceniem.
Inna substancja.
W pewnym momencie pojawia się pytanie:
co właściwie próbujemy tutaj leczyć?
ADHD?
Borderline?
Uzależnienie?
Odpowiedź może brzmieć:
wszystkie trzy – ale niekoniecznie dokładnie w taki sam sposób.
Jedna substancja może pełnić kilka różnych funkcji
To szczególnie ważne w przypadku uzależnienia.
Bardzo łatwo powiedzieć:
„Pije, bo jest uzależniony”.
Tyle że to opisuje problem, ale niekoniecznie wyjaśnia, co dzieje się przed sięgnięciem po alkohol.
U osoby z ADHD używanie może być związane między innymi z poszukiwaniem stymulacji, impulsywnością, trudnością tolerowania nudy czy próbami regulowania pobudzenia.
U osoby z BPD substancja może pojawiać się w momentach bardzo silnego napięcia emocjonalnego, konfliktu, poczucia odrzucenia, pustki albo kryzysu interpersonalnego.
A jeżeli jedna osoba ma zarówno ADHD, jak i BPD?
Te funkcje mogą się nakładać.
W poniedziałek alkohol może pojawić się dlatego, że:
„Nie mogę już wytrzymać napięcia po tej kłótni”.
W piątek:
„Nudziło mi się, znajomi wychodzili, więc poszedłem z nimi”.
Innym razem:
„Po alkoholu łatwiej mi rozmawiać z ludźmi”.
A jeszcze kiedy indziej:
„Chciałem po prostu wyłączyć głowę”.
Dlatego pytanie:
„Dlaczego używasz?”
może nie mieć jednej odpowiedzi.
Funkcja substancji może zmieniać się zależnie od sytuacji.
Co więcej, z czasem używanie przestaje być wyłącznie sposobem radzenia sobie z czymś innym i zaczyna tworzyć własny mechanizm uzależnienia.
Pojawia się głód.
Utrata kontroli.
Rosnąca tolerancja.
Konsekwencje.
Nawroty.
Używanie pomimo szkód.
Dlatego nie warto redukować uzależnienia wyłącznie do „samoleczenia ADHD” albo „regulowania emocji w borderline”.
To może być częścią historii.
Ale nie musi wyjaśniać całej historii.
Alkohol i substancje mogą dodatkowo zamazywać obraz ADHD i borderline
Jest jeszcze jeden problem.
Substancje psychoaktywne same mogą wpływać na:
uwagę,
pamięć,
sen,
nastrój,
impulsywność,
lęk,
drażliwość,
zachowanie,
regulację emocjonalną.
Podobnie może działać odstawienie.
Dlatego osoba zgłaszająca się na diagnozę podczas aktywnego używania może prezentować bardzo złożony obraz.
Problemy z koncentracją mogą przypominać ADHD.
Gwałtowne zmiany emocjonalne mogą zostać przypisane BPD.
Impulsywność może pasować do obu rozpoznań.
Ale część aktualnych objawów może być również związana z używaniem substancji, odstawieniem, niewyspaniem albo konsekwencjami wieloletniego uzależnienia.
I właśnie dlatego ogromne znaczenie ma chronologia.
Co było pierwsze?
Czy problemy z uwagą i impulsywnością występowały już w dzieciństwie?
Jak wyglądało funkcjonowanie przed rozpoczęciem używania substancji?
Czy trudności dotyczące relacji, obrazu siebie i opuszczenia były obecne niezależnie od alkoholu lub narkotyków?
Co dzieje się podczas dłuższych okresów abstynencji?
Które objawy pozostają?
Które słabną?
Które pojawiają się przede wszystkim podczas używania lub odstawienia?
To często znacznie więcej mówi niż pytanie:
„Jakie objawy masz dzisiaj?”.
Leczenie jednego problemu może nie wystarczyć
Jeżeli osoba ma uzależnienie, ADHD i BPD, bardzo kuszące jest ustalenie jednego „głównego” problemu i podporządkowanie mu całej terapii.
Tyle że rzeczywistość może wyglądać inaczej.
Wyobraźmy sobie, że skutecznie zatrzymujemy używanie alkoholu.
To ogromna zmiana.
Ale człowiek nadal może mieć trudności z organizacją, koncentracją, impulsywnością i funkcjami wykonawczymi związanymi z ADHD.
Nadal może doświadczać ogromnego napięcia w relacjach.
Nadal może bardzo silnie reagować na odrzucenie.
Nadal może mieć trudność z regulowaniem emocji.
Tylko teraz nie ma już substancji, której przez lata używał do zmiany swojego stanu.
To może być moment szczególnie wymagający.
Dlatego leczenie powinno uwzględniać cały obraz kliniczny i bezpieczeństwo pacjenta, a nie zakładać, że jedna diagnoza automatycznie wyjaśnia wszystkie pozostałe trudności.
W przypadku BPD istnieją psychoterapie o potwierdzonej skuteczności. Jednym z najlepiej przebadanych podejść jest terapia dialektyczno-behawioralna (DBT), która obejmuje między innymi pracę nad regulacją emocji, tolerancją dystresu, uważnością i skutecznością interpersonalną.
Powstały również adaptacje DBT przeznaczone dla osób z BPD i współwystępującymi zaburzeniami używania substancji.
ADHD może natomiast wymagać własnego postępowania – psychoedukacji, strategii dotyczących funkcji wykonawczych i, gdy jest to wskazane oraz bezpieczne, leczenia farmakologicznego prowadzonego przez lekarza.
Uzależnienie również wymaga bezpośredniego leczenia.
Nie chodzi więc o znalezienie jednej etykiety, która wszystko wyjaśni.
Chodzi o stworzenie odpowiedzi na kilka różnych pytań:
Co wynika z ADHD?
Co jest związane z BPD?
Jak działa uzależnienie?
W których miejscach te mechanizmy się wzajemnie wzmacniają?
I przede wszystkim:
czego potrzebuje konkretny człowiek, żeby nie musiał już regulować całego tego napięcia poprzez zachowanie, które ostatecznie przynosi mu kolejne szkody?
Bo przy ADHD, borderline i uzależnieniu celem terapii nie powinno być wyłącznie „usunięcie objawów”.
Chodzi również o nauczenie się funkcjonowania z własnymi emocjami, pobudzeniem, impulsywnością i relacjami bez konieczności ciągłego gaszenia ich alkoholem albo inną substancją.
Zobacz także
Dlaczego osoby z ADHD częściej sięgają po alkohol? Co mówi nauka?
Marihuana i ADHD – czy naprawdę pomaga się wyciszyć? Co mówią badania?
ADHD i emocje – dlaczego tak trudno przestać przeżywać to, co już się wydarzyło?
ADHD i ChAD – podobne objawy, dwa różne zaburzenia. Jak je odróżnić i co, jeśli występują razem?
Podsumowanie – trzy problemy, które mogą się wzajemnie nakładać
ADHD, zaburzenie osobowości borderline i uzależnienie to trzy odrębne problemy kliniczne.
Mogą jednak występować u jednej osoby.
I właśnie wtedy próba wyjaśnienia całego funkcjonowania jednym rozpoznaniem może prowadzić na manowce.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Jego objawy rozpoczynają się w okresie rozwojowym i obejmują przede wszystkim trudności związane z nieuwagą i/lub nadruchliwością oraz impulsywnością. U wielu dorosłych istotnym problemem jest również regulacja emocji.
W zaburzeniu osobowości borderline szczególne znaczenie mają natomiast trudności dotyczące regulacji emocjonalnej, relacji interpersonalnych, obrazu siebie, impulsywności oraz reagowania na rzeczywiste lub wyobrażone opuszczenie.
Już tutaj widać obszary, w których oba obrazy mogą się spotykać.
Impulsywność.
Silne emocje.
Działanie pod wpływem chwili.
Problemy w relacjach.
Nie oznacza to jednak, że ADHD i BPD są tym samym.
Jednym z najważniejszych elementów diagnostyki jest historia funkcjonowania człowieka. W przypadku ADHD szczególnie istotne jest ustalenie, czy charakterystyczne trudności były obecne już w dzieciństwie. W przypadku BPD analizuje się szerszy i utrwalony wzorzec funkcjonowania osobowości, relacji, obrazu siebie oraz regulacji emocjonalnej.
Co więcej, odpowiedź nie zawsze brzmi:
ADHD albo borderline.
Oba zaburzenia mogą współwystępować.
A wtedy może pojawić się jeszcze jeden problem – uzależnienie.
Alkohol lub inna substancja może początkowo pełnić określoną funkcję. Zmniejszać napięcie. Dostarczać stymulacji. Pomagać odciąć się od emocji. Ułatwiać funkcjonowanie społeczne. Towarzyszyć impulsywnemu poszukiwaniu nagrody.
Z czasem może jednak rozwinąć się niezależny mechanizm uzależnienia, który zaczyna generować kolejne problemy.
Dlatego podczas terapii nie wystarczy zapytać:
„Jak sprawić, żeby człowiek przestał używać?”
Warto również zapytać:
„Co wcześniej regulowała substancja i czego ta osoba będzie potrzebowała, kiedy substancji zabraknie?”
Jeżeli współwystępują ADHD, BPD i uzależnienie, leczenie może wymagać równoległego uwzględnienia funkcji wykonawczych i objawów ADHD, regulacji emocjonalnej i funkcjonowania interpersonalnego oraz mechanizmów samego uzależnienia.
Nie chodzi więc o znalezienie jednej diagnozy, która wyjaśni wszystko.
Chodzi o zrozumienie całego człowieka i mechanizmów, które wzajemnie na siebie wpływają.
Najczęściej zadawane pytania o ADHD, borderline i uzależnienia – FAQ
1. Czy ADHD można pomylić z borderline?
Tak, szczególnie jeżeli diagnostyka skupia się tylko na pojedynczych objawach.
W ADHD i BPD mogą występować impulsywność, silne reakcje emocjonalne czy problemy w relacjach. Ich obecność nie wystarcza jednak do rozpoznania żadnego z tych zaburzeń.
Znaczenie ma cały obraz kliniczny, historia rozwojowa oraz sytuacje, w których poszczególne trudności się pojawiają.
2. Jaka jest najważniejsza różnica między ADHD a borderline?
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, którego objawy mają początek w okresie rozwojowym.
BPD jest zaburzeniem osobowości. Jego obraz obejmuje m.in. niestabilność w relacjach i obrazie siebie, silną reaktywność emocjonalną, impulsywność oraz trudności związane z rzeczywistym lub wyobrażonym opuszczeniem.
Nie istnieje jednak jeden objaw, który pozwala automatycznie odróżnić oba zaburzenia.
3. Czy można mieć jednocześnie ADHD i borderline?
Tak.
ADHD i BPD mogą współwystępować. Badania pokazują również, że osoby mające oba zaburzenia mogą doświadczać szczególnie nasilonych trudności dotyczących impulsywności i regulacji emocjonalnej.
Dlatego diagnostyka nie zawsze kończy się wyborem: ADHD albo borderline.
4. Czy silne emocje oznaczają borderline?
Nie.
Silne emocje i trudności z ich regulowaniem nie są specyficzne wyłącznie dla BPD.
Dysregulacja emocjonalna jest również częsta u dorosłych z ADHD i może powodować szybkie narastanie złości, frustracji czy pobudzenia.
W BPD analizuje się znacznie szerszy wzorzec funkcjonowania, a nie samo nasilenie emocji.
5. Czy lęk przed odrzuceniem w ADHD oznacza borderline?
Nie.
Wrażliwość na odrzucenie może występować u różnych osób i w różnych problemach psychicznych. Nie jest wystarczającym kryterium rozpoznania BPD.
W borderline znaczenie ma szerszy wzorzec związany między innymi z relacjami, rzeczywistym lub wyobrażonym opuszczeniem, obrazem siebie i regulacją emocjonalną.
6. Czy osoba z borderline częściej się uzależnia?
BPD wiąże się z istotnym współwystępowaniem zaburzeń używania substancji.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba z borderline rozwinie uzależnienie.
U części osób substancja może początkowo pełnić funkcję regulowania bardzo silnego napięcia, emocji, poczucia pustki czy reakcji związanych z konfliktem interpersonalnym. Z czasem może jednak rozwinąć się samodzielny mechanizm uzależnienia.
7. Dlaczego ADHD zwiększa ryzyko uzależnienia?
Nie istnieje jeden mechanizm.
Znaczenie mogą mieć między innymi impulsywność, poszukiwanie nagrody i stymulacji, współwystępujące problemy psychiczne oraz trudności z samoregulacją.
Nie oznacza to, że osoba z ADHD musi rozwinąć uzależnienie. Ryzyko jest zwiększone statystycznie, ale indywidualna historia może wyglądać bardzo różnie.
8. Czy można mieć jednocześnie ADHD, borderline i uzależnienie?
Tak.
Te trzy problemy nie wykluczają się wzajemnie.
W takim przypadku szczególnie ważne jest ustalenie chronologii: które trudności były obecne od dzieciństwa, jak wyglądało funkcjonowanie przed rozpoczęciem używania substancji oraz które objawy pozostają w okresach abstynencji.
9. Czy alkohol może nasilać objawy ADHD i borderline?
Alkohol może wpływać na uwagę, pamięć, sen, nastrój, impulsywność i zdolność kontrolowania zachowania.
Może więc zarówno nasilać istniejące trudności, jak i powodować objawy, które zaczynają przypominać inne problemy psychiczne.
Dlatego diagnostyka podczas aktywnego uzależnienia wymaga szczególnie dokładnego zebrania historii funkcjonowania.
10. Czy marihuana może utrudniać diagnozę ADHD i borderline?
Tak.
Regularne używanie konopi może wpływać między innymi na uwagę, pamięć, motywację, nastrój i funkcjonowanie poznawcze. U części osób może również wiązać się z nasileniem lęku lub innych objawów psychicznych.
Dlatego podczas diagnostyki ważne jest dokładne omówienie używania substancji, jego częstotliwości oraz zmian funkcjonowania podczas abstynencji.
11. Czy uzależnienie może „udawać” ADHD?
Niektóre skutki używania substancji lub ich odstawienia mogą przypominać objawy ADHD – na przykład problemy z koncentracją, pamięcią, organizacją czy impulsywnością.
ADHD nie rozpoczyna się jednak w momencie rozwinięcia uzależnienia.
Dlatego jednym z kluczowych elementów diagnostyki jest ustalenie, czy charakterystyczne trudności były obecne już w dzieciństwie i przed rozpoczęciem używania substancji.
12. Jak leczy się osobę, która ma ADHD, borderline i uzależnienie?
Nie istnieje jeden uniwersalny schemat odpowiedni dla każdej osoby.
Plan leczenia powinien wynikać z pełnej oceny klinicznej, aktualnego bezpieczeństwa, rodzaju i nasilenia uzależnienia oraz obrazu współwystępujących zaburzeń.
W przypadku BPD jednym z dobrze przebadanych podejść psychoterapeutycznych jest terapia dialektyczno-behawioralna (DBT), a dla osób z BPD i zaburzeniami używania substancji opracowano również jej adaptacje.
ADHD może wymagać psychoedukacji, pracy nad funkcjami wykonawczymi i – po ocenie lekarskiej – odpowiedniego leczenia farmakologicznego.
Uzależnienie również wymaga bezpośredniego leczenia.
Najważniejsze jest więc nie znalezienie jednej terapii „na wszystko”, ale stworzenie spójnego planu uwzględniającego wszystkie istotne problemy.
Literatura
Weiner L., Perroud N., Weibel S. (2019). Attention Deficit Hyperactivity Disorder and Borderline Personality Disorder in Adults: A Review of Their Links and Risks.
Przegląd dotyczący związków pomiędzy ADHD i zaburzeniem osobowości borderline u dorosłych. Autorzy omawiają współwystępowanie obu zaburzeń, nakładanie się części objawów oraz znaczenie impulsywności i dysregulacji emocjonalnej. Praca pokazuje również, dlaczego ADHD i BPD mogą być trudne do różnicowania, mimo że pozostają odrębnymi zaburzeniami.
Ditrich I., Philipsen A., Matthies S. (2021). Borderline personality disorder (BPD) and attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) revisited – a review-update on common grounds and subtle distinctions.
Nowszy przegląd poświęcony podobieństwom i różnicom pomiędzy ADHD i BPD. Autorzy analizują między innymi impulsywność i dysregulację emocjonalną oraz wskazują, że podobne zachowania mogą wynikać z różnych mechanizmów. To jedno z najważniejszych źródeł dla części artykułu dotyczącej diagnostyki różnicowej.
Moukhtarian T.R., Mintah R.S., Moran P., Asherson P. (2018). Emotion dysregulation in attention-deficit/hyperactivity disorder and borderline personality disorder.
Praca dotycząca dysregulacji emocjonalnej jako jednego z głównych obszarów nakładania się obrazu ADHD i BPD. Autorzy omawiają podobieństwa oraz różnice między zaburzeniami i zwracają uwagę na znaczenie prawidłowego różnicowania ich u dorosłych.
Pełny tekst – PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5960499/
Rüfenacht E., Euler S., Prada P., Nicastro R., Dieben K., Hasler R., Pham E., Perroud N. (2019). Emotion dysregulation in adults suffering from attention deficit hyperactivity disorder (ADHD), a comparison with borderline personality disorder (BPD).
Badanie porównujące regulację emocjonalną u osób z ADHD, BPD oraz współwystępującym ADHD i BPD. Wyniki pokazały większą dysregulację emocjonalną w ADHD niż w grupie kontrolnej, jeszcze większe trudności w BPD oraz szczególnie nasilony obraz w grupie ze współwystępującym ADHD i BPD.
van Emmerik-van Oortmerssen K., van de Glind G., van den Brink W., Smit F., Crunelle C.L., Swets M., Schoevers R.A. (2012). Prevalence of attention-deficit hyperactivity disorder in substance use disorder patients: a meta-analysis and meta-regression analysis.
Metaanaliza dotycząca występowania ADHD wśród osób z zaburzeniami używania substancji. Wyniki potwierdzają, że ADHD występuje w tej populacji znacznie częściej niż w populacji ogólnej, co ma duże znaczenie dla diagnostyki osób zgłaszających się na leczenie uzależnienia.
van de Glind G., van Emmerik-van Oortmerssen K., Carpentier P.J., Levin F.R., Koeter M.W.J., Barta C., et al. (2013). The International ADHD in Substance Use Disorders Prevalence (IASP) study: background, methods and study population.
Międzynarodowy projekt poświęcony ADHD w populacji osób leczonych z powodu zaburzeń używania substancji. Badania prowadzone w ramach IASP pokazały nie tylko częste występowanie ADHD w tej grupie, ale również bardziej złożony obraz psychiatryczny osób, u których ADHD i uzależnienie współwystępują.
Trull T.J., Sher K.J., Minks-Brown C., Durbin J., Burr R. (2000). Borderline personality disorder and substance use disorders: a review and integration.
Klasyczny przegląd dotyczący współwystępowania BPD i zaburzeń używania substancji. Autorzy pokazują, że związek pomiędzy borderline a uzależnieniami jest istotny klinicznie i wymaga uwzględnienia obu problemów podczas diagnozy oraz planowania leczenia.
Lee N.K., Cameron J., Jenner L. (2015). A systematic review of interventions for co-occurring substance use and borderline personality disorders.
Przegląd systematyczny dotyczący leczenia osób, u których jednocześnie występują BPD oraz zaburzenia używania substancji. Praca jest szczególnie przydatna dla części artykułu dotyczącej konieczności uwzględnienia obu problemów w terapii zamiast traktowania uzależnienia jako całkowicie niezależnego od pozostałego funkcjonowania psychicznego.
Linehan M.M., Dimeff L.A., Reynolds S.K., Comtois K.A., Welch S.S., Heagerty P., Kivlahan D.R. (2002). Dialectical behavior therapy versus comprehensive validation therapy plus 12-step for the treatment of opioid dependent women meeting criteria for borderline personality disorder.
Randomizowane badanie dotyczące zastosowania terapii dialektyczno-behawioralnej u kobiet z BPD i uzależnieniem od opioidów. To jedno ze źródeł pokazujących rozwój zintegrowanego podejścia do leczenia osób, u których borderline współwystępuje z uzależnieniem.
Crunelle C.L., van den Brink W., Moggi F., Konstenius M., Franck J., Levin F.R., et al. (2018). International Consensus Statement on Screening, Diagnosis and Treatment of Substance Use Disorder Patients with Comorbid Attention Deficit/Hyperactivity Disorder.
Międzynarodowy konsensus dotyczący diagnozowania i leczenia ADHD u osób z zaburzeniami używania substancji. Autorzy podkreślają znaczenie dokładnego wywiadu rozwojowego, ustalenia chronologii objawów oraz zintegrowanego leczenia ADHD i uzależnienia.
Pełny tekst – PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5986068