„Mam okresy, kiedy mam mnóstwo energii, zaczynam kilka rzeczy naraz, mówię szybko, w głowie mam milion myśli i prawie nie śpię. To ADHD czy hipomania?”
To pytanie może pojawić się podczas diagnozy ADHD u osoby dorosłej.
I nie da się na nie odpowiedzieć na podstawie jednego objawu.
ADHD i choroba afektywna dwubiegunowa, czyli ChAD, są dwoma różnymi zaburzeniami. ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, natomiast ChAD należy do zaburzeń nastroju. Mimo to, kiedy patrzymy wyłącznie na zachowanie człowieka w danym momencie, pewne elementy mogą wyglądać bardzo podobnie.
W obu przypadkach może pojawić się rozpraszalność.
Impulsywne zachowanie.
Duża aktywność.
Szybkie mówienie.
Gonitwa myśli.
Problemy ze snem.
Podejmowanie decyzji, których konsekwencje pojawiają się dopiero później.
I właśnie tutaj zaczyna się problem.
Bo osoba, która przez kilka dni śpi po kilka godzin, ma mnóstwo energii, rozpoczyna kolejne projekty i podejmuje ryzykowne decyzje, może z zewnątrz przypominać osobę z nasilonymi objawami ADHD.
Ale w diagnostyce nie pytamy tylko:
„Co się dzieje?”
Równie ważne jest:
„Jak długo to trwa, kiedy się pojawiło i czy tak wygląda Twoje zwykłe funkcjonowanie?”
W ADHD objawy mają początek w okresie rozwojowym. Człowiek może przypominać sobie, że już jako dziecko zapominał, gubił rzeczy, odpływał myślami, przerywał innym, działał impulsywnie albo miał trudność z organizacją. W dorosłości sposób, w jaki objawy się manifestują, może się zmieniać, ale historia tych trudności nie zaczyna się nagle w wieku 30 czy 40 lat.
W ChAD szczególne znaczenie ma natomiast epizodyczność.
Pojawiają się okresy wyraźnej zmiany w stosunku do typowego funkcjonowania danej osoby. W epizodzie manii lub hipomanii może zmieniać się nastrój, poziom energii, aktywność, potrzeba snu, tempo mówienia, sposób myślenia i podejmowania decyzji.
To rozróżnienie jest szczególnie ważne przy pytaniu o sen.
Osoba z ADHD może siedzieć do trzeciej w nocy, bo straciła poczucie czasu, wciągnęła się w interesujący temat albo nie potrafiła zakończyć aktywności. Następnego dnia może być jednak bardzo zmęczona.
W manii lub hipomanii może pojawić się coś innego: zmniejszona potrzeba snu. Człowiek śpi znacznie krócej niż zwykle, a mimo to może nadal odczuwać dużą energię.
To nie jest to samo.
Podobnie jest z impulsywnością.
W ADHD może być ona wieloletnim sposobem funkcjonowania: „od zawsze najpierw robię, a później myślę”.
W ChAD ryzykowne lub impulsywne zachowania mogą wyraźnie nasilać się podczas epizodu i stanowić zmianę w porównaniu z tym, jak dana osoba funkcjonuje na co dzień.
Jest jeszcze jeden powód, dla którego proste pytanie „ADHD czy ChAD?” bywa niewystarczające.
Można mieć oba zaburzenia.
Duża metaanaliza obejmująca ponad 646 tysięcy osób wykazała, że ADHD występuje u części osób z chorobą afektywną dwubiegunową, a ChAD u części dorosłych z ADHD. Współwystępowanie obu rozpoznań może wiązać się z bardziej złożonym przebiegiem klinicznym.
Dlatego dobra diagnostyka nie powinna polegać na wybieraniu:
„to wygląda bardziej jak ADHD”
albo:
„to wygląda bardziej jak ChAD”.
Trzeba odtworzyć historię funkcjonowania człowieka.
Co było obecne już w dzieciństwie?
Co jest względnie stałe?
Co pojawia się epizodycznie?
Czy zdarzały się wyraźne okresy zmniejszonej potrzeby snu?
Jak zmieniał się wtedy nastrój, energia i zachowanie?
Czy występowały epizody depresyjne?
Czy obraz mogą zmieniać alkohol, substancje psychoaktywne albo leki?
Dopiero wtedy można zacząć rozumieć, czy mamy do czynienia z ADHD, ChAD, współwystępowaniem obu zaburzeń czy jeszcze innym wyjaśnieniem obserwowanych trudności.
I właśnie temu przyjrzymy się dalej.
ADHD czy ChAD – dlaczego te dwa zaburzenia bywają ze sobą mylone?
Największa trudność w różnicowaniu ADHD i choroby afektywnej dwubiegunowej pojawia się wtedy, gdy patrzymy na pojedyncze objawy zamiast na cały przebieg funkcjonowania człowieka.
Rozpraszalność, impulsywność, zwiększona aktywność czy szybkie tempo myślenia nie należą wyłącznie do jednego rozpoznania. Dlatego podczas diagnozy ważne jest nie tylko stwierdzenie, że dana cecha występuje, ale również ustalenie, od kiedy jest obecna, czy występuje stale oraz czy zdarzają się wyraźne okresy, kiedy funkcjonowanie człowieka znacząco się zmienia.
Impulsywność, gonitwa myśli i nadmiar energii – gdzie ADHD i ChAD się spotykają?
Wyobraźmy sobie dwie osoby.
Pierwsza mówi:
„Od zawsze mam kilka rzeczy rozpoczętych jednocześnie. Wpadam na pomysł i chcę natychmiast go realizować. Przerywam ludziom, kupuję rzeczy bez zastanowienia, szybko się nudzę i ciągle szukam czegoś nowego”.
Druga:
„Normalnie taki nie jestem. Ale zdarzają się okresy, kiedy nagle mam ogromną liczbę pomysłów, zaczynam kilka projektów, dużo więcej mówię, jestem bardziej aktywny i podejmuję decyzje, których później sam nie rozumiem”.
Na pierwszy rzut oka zachowanie może wyglądać podobnie.
Diagnostycznie te dwie historie są jednak zupełnie inne.
W ADHD impulsywność, nadruchliwość czy trudności z regulowaniem uwagi tworzą długotrwały wzorzec funkcjonowania, którego początki sięgają dzieciństwa.
W ChAD podczas manii lub hipomanii dochodzi natomiast do wyraźnej zmiany w stosunku do zwykłego sposobu funkcjonowania danej osoby.
Znaczenie ma również charakter zmian nastroju. Mania i hipomania nie oznaczają po prostu „dobrego humoru” czy dużej produktywności. Może występować wyraźnie podwyższony, ekspansywny albo drażliwy nastrój oraz zwiększona energia i aktywność, którym towarzyszą inne charakterystyczne objawy.
Dlatego sama informacja:
„Mam dużo energii i gonitwę myśli”
nie pozwala rozstrzygnąć, z czym mamy do czynienia.
Trzeba wiedzieć, czy tak jest od lat, czy właśnie wydarzyło się coś wyraźnie innego niż zwykle.
Stały wzorzec czy epizod – jedna z najważniejszych różnic między ADHD a ChAD
To prawdopodobnie najważniejszy fragment diagnostyki różnicowej.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Objawy rozpoczynają się w okresie rozwojowym i – choć mogą zmieniać swoją formę i nasilenie – nie pojawiają się nagle dopiero w dorosłości.
ChAD ma przebieg epizodyczny.
Oznacza to, że człowiek może doświadczać okresów depresji oraz epizodów manii lub hipomanii, pomiędzy którymi jego funkcjonowanie może wyglądać inaczej.
Dlatego podczas diagnozy tak ważne jest odtworzenie osi czasu.
Nie tylko:
„Czy zdarza Ci się mówić bardzo dużo?”
ale:
„Czy zawsze taki byłeś, czy występują okresy, kiedy mówisz wyraźnie więcej i szybciej niż zwykle?”
Nie tylko:
„Czy podejmujesz impulsywne decyzje?”
ale:
„Czy jest to Twój stały sposób funkcjonowania, czy zdarzają się okresy, kiedy ryzyko i impulsywność wyraźnie się nasilają?”
Nie tylko:
„Czy masz dużo pomysłów?”
ale:
„Czy pojawiają się epizody, w których liczba pomysłów, aktywność i tempo działania są zdecydowanie większe niż zazwyczaj?”
Właśnie dlatego podczas diagnostyki ADHD u dorosłych tak istotny jest wywiad rozwojowy.
Jeżeli problemy z uwagą, organizacją, impulsywnością czy nadruchliwością były obecne już w dzieciństwie i można odnaleźć ich konsekwencje w kolejnych etapach życia, jest to zupełnie inna informacja diagnostyczna niż pojawienie się podobnych zachowań wyłącznie w określonych epizodach dorosłego życia.
Sen, nastrój i zachowanie – czego jeszcze szuka się w diagnostyce różnicowej?
Sen jest jednym z obszarów, który bardzo dobrze pokazuje różnicę pomiędzy podobnym zachowaniem a różnym mechanizmem.
Osoby z ADHD często mają problemy ze snem. Mogą późno chodzić spać, odkładać moment położenia się do łóżka, długo korzystać z telefonu albo angażować się wieczorem w interesującą aktywność.
Jeżeli taka osoba śpi cztery godziny, następnego dnia najczęściej odczuje skutki niewyspania.
W manii lub hipomanii jednym z charakterystycznych objawów może być natomiast zmniejszona potrzeba snu.
To nie tylko:
„spałem krótko”.
To raczej sytuacja, w której ktoś śpi znacznie mniej niż zazwyczaj, a mimo tego nie czuje typowego zmęczenia i nadal ma dużo energii.
Podobnie trzeba przyglądać się zachowaniom ryzykownym.
Impulsywne zakupy mogą występować w ADHD.
Ale nagłe wydawanie bardzo dużych sum pieniędzy, podejmowanie nietypowych dla siebie przedsięwzięć, znacznie bardziej ryzykowne zachowania seksualne czy niezwykle śmiałe decyzje podejmowane podczas okresu wyraźnie zmienionego nastroju i zwiększonej energii wymagają szerszej oceny.
W diagnostyce znaczenie mają więc nie pojedyncze objawy, lecz ich konfiguracja, nasilenie, czas trwania oraz zmiana względem zwykłego funkcjonowania danej osoby.
To również jeden z powodów, dla których samodzielne porównanie listy objawów ADHD i ChAD znalezionej w internecie może prowadzić do błędnych wniosków.
Dwie osoby mogą zaznaczyć na takich listach niemal te same punkty.
A po dokładnym wywiadzie okazać się, że historie stojące za tymi odpowiedziami są zupełnie inne.
Jeśli rozpoznajesz u siebie trudności z koncentracją, impulsywnością, organizacją czy nadruchliwością, które towarzyszą Ci od wielu lat, warto przyjrzeć się całemu obrazowi funkcjonowania.
W diagnozie ADHD ważne jest nie tylko potwierdzenie objawów, ale również różnicowanie ich z innymi zaburzeniami, które mogą dawać podobny obraz.
Jeśli chcesz sprawdzić, czy Twoje trudności mogą mieć związek z ADHD, kliknij tutaj i umów konsultację diagnostyczną w UADHD.
ADHD i ChAD mogą występować jednocześnie – wtedy obraz staje się bardziej złożony
Pytanie „ADHD czy ChAD?” sugeruje, że musimy wybrać jedno z dwóch rozpoznań.
Nie zawsze tak jest.
Badania pokazują, że ADHD i choroba afektywna dwubiegunowa współwystępują częściej, niż można byłoby oczekiwać przypadkowo. W dużej metaanalizie obejmującej ponad 646 tysięcy osób ADHD występowało u około 17% osób z ChAD, natomiast ChAD rozpoznawano u około 8% dorosłych z ADHD.
Dlatego prawidłowa diagnostyka powinna uwzględniać również trzecią możliwość:
to może być ADHD i ChAD jednocześnie.
Jak często ADHD i choroba afektywna dwubiegunowa występują razem?
Współwystępowanie obu zaburzeń nie jest tylko ciekawostką diagnostyczną.
Badania wskazują, że osoby z ADHD i ChAD mogą mieć bardziej złożony obraz kliniczny niż osoby z jednym z tych rozpoznań. Opisywano między innymi wcześniejszy początek choroby afektywnej dwubiegunowej, większą liczbę współwystępujących zaburzeń oraz gorsze funkcjonowanie psychospołeczne.
Jednocześnie te dane wymagają ostrożnej interpretacji.
Jeżeli dwa zaburzenia mają część podobnych objawów, zawsze istnieje ryzyko zarówno przeoczenia jednego z nich, jak i przypisania tych samych trudności dwóm różnym diagnozom.
Dlatego ponownie wracamy do historii życia.
Objawy ADHD powinny być możliwe do odnalezienia już w okresie rozwojowym i również poza epizodami zmiany nastroju.
Jeżeli natomiast impulsywność, ogromna aktywność, zmniejszona potrzeba snu czy gonitwa myśli pojawiają się przede wszystkim podczas wyraźnie odgraniczonych okresów zmiany nastroju i energii, trzeba rozważyć inne wyjaśnienie.
U osoby mającej oba zaburzenia mogą występować zarówno przewlekłe cechy ADHD, jak i nakładające się na nie epizody charakterystyczne dla ChAD.
ADHD, ChAD i uzależnienia – kiedy nakładają się trzy problemy
Obraz może stać się jeszcze bardziej skomplikowany, kiedy pojawia się alkohol lub inne substancje psychoaktywne.
Badania wskazują, że współwystępowanie ADHD i ChAD wiąże się z większym obciążeniem innymi zaburzeniami psychicznymi, w tym zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu i innych substancji.
I tutaj diagnostyka zaczyna przypominać układanie kilku nakładających się warstw.
Impulsywność może być związana z ADHD.
Może nasilać się podczas epizodu maniakalnego lub hipomaniakalnego.
Może być również nasilana przez substancję.
Problemy ze snem mogą występować w ADHD.
Zmniejszona potrzeba snu może być elementem manii lub hipomanii.
Alkohol, stymulanty, konopie czy inne substancje również mogą zmieniać sen, nastrój, aktywność i zachowanie.
Podobnie jest z okresami bardzo dużej energii, drażliwością, ryzykownymi decyzjami czy obniżonym nastrojem po okresie intensywnego funkcjonowania.
Dlatego przy współwystępującym uzależnieniu szczególnie ważne jest ustalenie:
co pojawiło się przed rozpoczęciem używania substancji, co występuje w okresach abstynencji, a co jest bezpośrednio związane z używaniem lub odstawieniem.
To jeden z powodów, dla których diagnoza ADHD u osoby z historią uzależnienia wymaga dokładnego wywiadu i spojrzenia na funkcjonowanie na przestrzeni wielu lat.
Dlaczego prawidłowe rozpoznanie ma znaczenie dla leczenia?
Różnicowanie ADHD i ChAD nie jest wyłącznie kwestią znalezienia właściwej nazwy dla objawów.
Ma bezpośrednie znaczenie dla dalszego leczenia.
W przypadku współwystępowania ADHD i choroby afektywnej dwubiegunowej literatura kliniczna podkreśla przede wszystkim znaczenie uzyskania stabilizacji nastroju. Dopiero następnie ocenia się utrzymujące się objawy ADHD i podejmuje decyzje dotyczące dalszego postępowania.
Jest to szczególnie ważne w kontekście farmakoterapii. Leczenie ADHD u osoby z ChAD powinno być prowadzone przez psychiatrę z uwzględnieniem przebiegu choroby, aktualnego stanu psychicznego, stosowanych leków oraz ryzyka destabilizacji nastroju.
Jeżeli dodatkowo występuje uzależnienie, plan leczenia wymaga uwzględnienia również tego obszaru.
Nie istnieje więc jedna odpowiedź właściwa dla każdego pacjenta z ADHD i ChAD.
Najpierw trzeba możliwie dobrze odpowiedzieć na pytanie:
co właściwie leczymy?
Bo podobne zachowanie może mieć różne źródła.
A kiedy ADHD, ChAD i uzależnienie rzeczywiście występują razem, skuteczne leczenie wymaga dostrzeżenia każdego z tych elementów zamiast próby wyjaśnienia wszystkiego jednym rozpoznaniem.
Zobacz także
ADHD a impulsywność – dlaczego działamy, zanim pomyślimy i jak zwiększa to ryzyko uzależnienia?
ADHD i emocje – dlaczego tak trudno przestać przeżywać to, co już się wydarzyło?
ADHD i bezsenność – dlaczego osoby z ADHD mają problemy ze snem? Co mówią badania naukowe?
Podsumowanie – podobne objawy nie oznaczają tego samego zaburzenia
ADHD i choroba afektywna dwubiegunowa mogą mieć część podobnych objawów. Impulsywność, rozpraszalność, duża aktywność, szybkie mówienie, gonitwa myśli czy problemy ze snem mogą pojawiać się w obu zaburzeniach.
Dlatego podczas diagnostyki sama lista objawów nie wystarcza.
Jedną z najważniejszych różnic jest przebieg w czasie. ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, a jego objawy tworzą wzorzec, którego początki sięgają dzieciństwa. W ChAD kluczowe są natomiast epizody wyraźnej zmiany nastroju, energii i funkcjonowania.
Znaczenie ma również sen. Osoba z ADHD może spać bardzo krótko, ponieważ późno położyła się do łóżka, straciła poczucie czasu albo nie mogła przerwać angażującej aktywności – i następnego dnia odczuwać silne zmęczenie. W manii lub hipomanii może pojawić się natomiast zmniejszona potrzeba snu, czyli znacznie krótszy sen bez typowego poczucia niewyspania.
Ale diagnostyka nie zawsze kończy się odpowiedzią: ADHD albo ChAD.
Badania pokazują, że oba zaburzenia mogą występować jednocześnie. Wtedy u jednej osoby można obserwować długotrwały wzorzec objawów ADHD oraz nakładające się na niego epizody charakterystyczne dla choroby afektywnej dwubiegunowej.
Obraz staje się jeszcze bardziej złożony, kiedy pojawia się uzależnienie. Alkohol i inne substancje mogą wpływać na nastrój, sen, impulsywność, aktywność oraz zachowanie. Dlatego szczególnie ważne jest odtworzenie historii funkcjonowania przed rozpoczęciem używania substancji oraz w okresach abstynencji.
Właśnie dlatego dobra diagnoza nie powinna odpowiadać wyłącznie na pytanie:
„Jakie masz objawy?”
Powinna również próbować ustalić:
„Od kiedy je masz, jak przebiegają w czasie i co się z Tobą dzieje, kiedy Twój stan wyraźnie się zmienia?”
Najczęściej zadawane pytania o ADHD i ChAD – FAQ
Czy ADHD można pomylić z chorobą afektywną dwubiegunową?
Tak. Niektóre objawy mogą wyglądać podobnie, szczególnie impulsywność, zwiększona aktywność, rozpraszalność, szybkie mówienie czy gonitwa myśli.
Dlatego rozpoznania nie powinno się stawiać na podstawie pojedynczych zachowań. Istotny jest ich przebieg, początek, nasilenie oraz występowanie epizodów zmiany nastroju i energii.
Jaka jest najważniejsza różnica między ADHD a ChAD?
Jedną z najważniejszych różnic jest przewlekłość objawów ADHD i epizodyczność ChAD.
ADHD rozpoczyna się w okresie rozwojowym. Objawy mogą zmieniać się wraz z wiekiem, ale ich historię można odnaleźć już w dzieciństwie.
W ChAD występują natomiast wyraźne epizody zmiany nastroju i aktywności, takie jak mania, hipomania czy epizody depresyjne.
Czy osoba z ADHD może mieć jednocześnie ChAD?
Tak. ADHD i choroba afektywna dwubiegunowa mogą współwystępować.
Duża metaanaliza obejmująca ponad 646 tysięcy osób wykazała ADHD u około 17% osób z ChAD, natomiast ChAD występowała u około 8% dorosłych z ADHD.
Dlatego czasami prawidłową odpowiedzią na pytanie „ADHD czy ChAD?” jest: oba zaburzenia wymagają dalszej oceny.
Czy problemy ze snem w ADHD i ChAD są takie same?
Nie zawsze.
Osoba z ADHD może mieć trudności z zasypianiem, odkładać sen, tracić poczucie czasu albo długo pozostawać przy angażującej aktywności.
W manii i hipomanii jednym z charakterystycznych objawów może być natomiast zmniejszona potrzeba snu. Człowiek śpi zdecydowanie krócej niż zwykle, ale mimo tego może nadal czuć dużą energię.
Ta różnica może być istotną częścią wywiadu diagnostycznego.
Czy uzależnienie może utrudnić odróżnienie ADHD od ChAD?
Tak. Alkohol, stymulanty, konopie i inne substancje psychoaktywne mogą wpływać między innymi na sen, nastrój, poziom aktywności, impulsywność i sposób myślenia. Również odstawienie substancji może powodować objawy psychiczne.
Dlatego przy historii uzależnienia szczególnie ważne jest ustalenie, które objawy były obecne przed rozpoczęciem używania, jak wyglądały w dzieciństwie oraz co dzieje się z nimi w okresach abstynencji.
ADHD, ChAD i uzależnienie mogą również rzeczywiście współwystępować – jedno rozpoznanie nie wyklucza pozostałych.
Literatura
Schiwek C., Klein J.P., Allgaier A.K., Seeber A.A., Völkl-Kernstock S., Taurines R., et al. (2021). Comorbidity of ADHD and adult bipolar disorder: a systematic review and meta-analysis.
Duża metaanaliza obejmująca 71 badań i ponad 646 tysięcy uczestników. Autorzy wykazali, że ADHD występowało u około 17% osób z chorobą afektywną dwubiegunową, natomiast ChAD u około 8% dorosłych z ADHD. Współwystępowanie wiązało się również z wcześniejszym początkiem ChAD.
Asherson P., Young A.H., Eich-Höchli D., Moran P., Porsdal V., Deberdt W. (2014). Differential diagnosis, comorbidity, and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in relation to bipolar disorder or borderline personality disorder in adults.
Praca poświęcona diagnostyce różnicowej ADHD, choroby afektywnej dwubiegunowej oraz zaburzenia osobowości borderline u dorosłych. Autorzy zwracają uwagę między innymi na znaczenie historii rozwojowej, przebiegu objawów oraz epizodyczności podczas odróżniania ADHD od ChAD.
Faraone S.V., Biederman J., Wozniak J. (2012). Examining the comorbidity between attention deficit hyperactivity disorder and bipolar disorder: a meta-analysis of family genetic studies.
Metaanaliza badań rodzinnych dotycząca związku ADHD i choroby afektywnej dwubiegunowej typu I. Wyniki wskazują na rodzinne współwystępowanie obu zaburzeń i wspierają hipotezę o częściowo wspólnych czynnikach podatności, nie oznaczając jednak, że ADHD i ChAD są tym samym zaburzeniem.
Nierenberg A.A., Miyahara S., Spencer T., Wisniewski S.R., Otto M.W., Simon N., et al. (2005). Clinical and diagnostic implications of lifetime attention-deficit/hyperactivity disorder comorbidity in adults with bipolar disorder: data from the first 1000 STEP-BD participants.
Badanie przeprowadzone w ramach dużego projektu STEP-BD. Współwystępowanie ADHD u osób z ChAD wiązało się między innymi z wcześniejszym początkiem zaburzenia afektywnego oraz większym obciążeniem współwystępującymi zaburzeniami, w tym związanymi z alkoholem i innymi substancjami.
Salvi V., Ribuoli E., Servasi M., Orsolini L., Volpe U. (2021). ADHD and bipolar disorder in adulthood: clinical and treatment implications.
Przegląd dotyczący podobieństw i różnic pomiędzy ADHD a ChAD oraz sytuacji, w której oba zaburzenia występują jednocześnie. Autorzy omawiają m.in. znaczenie przebiegu objawów w czasie, diagnostyki różnicowej oraz postępowania terapeutycznego.
Pełny tekst – Medicina / PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8151516/
Viktorin A., Rydén E., Thase M.E., Chang Z., Lundholm C., D’Onofrio B.M., et al. (2017). The risk of treatment-emergent mania with methylphenidate in bipolar disorder.
Badanie dotyczące ryzyka manii u osób z ChAD leczonych metylofenidatem. Wyniki podkreślają znaczenie uwzględnienia stabilizacji nastroju i całego obrazu klinicznego przed leczeniem współwystępujących objawów ADHD.
Pełny tekst – PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6641557/