Osoba z ADHD często wie, co powinna zrobić. Wie, że rachunek trzeba zapłacić, projekt rozpocząć wcześniej, odpowiedzieć na wiadomość, przygotować dokumenty, wyjść z domu o określonej godzinie albo przerwać jedną czynność, żeby zająć się kolejną. Problem nie zawsze polega więc na braku wiedzy, umiejętności czy chęci.
Trudność może pojawiać się pomiędzy „wiem” a „robię”.
To właśnie w tym miejscu szczególnego znaczenia nabierają funkcje wykonawcze – procesy umożliwiające człowiekowi kierowanie własnym zachowaniem tak, aby osiągnąć cel. Potrzebujemy ich, żeby zatrzymać automatyczną reakcję, pamiętać o tym, co mamy zrobić, zaplanować kolejne kroki, oszacować czas, ustalić priorytety, rozpocząć zadanie, przełączyć się na inne i wytrwać przy nim mimo pojawiających się rozpraszaczy.
Dlatego ADHD w codziennym życiu może wyglądać zupełnie inaczej niż stereotypowe „nie mogę się skupić”.
Może wyglądać jak spóźnianie się mimo szczerych prób wychodzenia wcześniej, odkładanie ważnego zadania do ostatniej chwili, rozpoczynanie kilku rzeczy jednocześnie, impulsywny zakup, zapominanie o tym, po co weszło się do pokoju, trudność z przerwaniem interesującej czynności albo wielogodzinne zastanawianie się, od którego punktu na liście zacząć.
Co ważne, współczesne badania nie pozwalają powiedzieć, że ADHD jest po prostu „zaburzeniem funkcji wykonawczych”. Nie każda osoba z ADHD ma taki sam profil trudności, a deficyty funkcji wykonawczych nie występują wyłącznie w ADHD. Są jednak jednym z ważnych sposobów rozumienia tego, dlaczego objawy ADHD mogą wpływać na pracę, naukę, finanse, relacje i codzienną organizację życia.
Czym są funkcje wykonawcze i dlaczego ADHD utrudnia zarządzanie własnym działaniem?
Funkcje wykonawcze można porównać do systemu zarządzania zachowaniem. Nie wykonują zadania za nas, ale pomagają zdecydować, co zrobić, kiedy zacząć, czego w danym momencie nie robić, co zachować w pamięci i jak długo utrzymać działanie, zanim osiągniemy cel.
Nie istnieje jedna powszechnie przyjęta lista wszystkich funkcji wykonawczych. W różnych modelach badacze wyróżniają między innymi hamowanie reakcji, pamięć roboczą, planowanie, elastyczność poznawczą, monitorowanie własnego działania oraz zdolność kierowania zachowaniem w czasie.
W ADHD część tych procesów może działać mniej efektywnie. Nie oznacza to jednak braku inteligencji ani braku wiedzy. Człowiek może doskonale rozumieć, jak należy wykonać zadanie, a jednocześnie mieć ogromną trudność z wykorzystaniem tej wiedzy dokładnie wtedy, kiedy jest potrzebna.
Hamowanie reakcji – dlaczego robię coś, zanim zdążę pomyśleć?
Jednym z procesów szczególnie często badanych w ADHD jest hamowanie reakcji.
W codziennym życiu hamowanie pozwala stworzyć krótką przestrzeń pomiędzy impulsem a działaniem:
„Chcę to zrobić” → zatrzymuję się → oceniam konsekwencje → dopiero wtedy decyduję.
Kiedy ten mechanizm działa mniej skutecznie, zachowanie może częściej wyglądać tak:
„Chcę to zrobić” → robię.
Może to oznaczać przerwanie komuś wypowiedzi, natychmiastowe sprawdzenie telefonu podczas pracy, impulsywne wysłanie wiadomości, zmianę wykonywanego zadania pod wpływem nowego bodźca czy zakup rzeczy, która w danym momencie wydaje się wyjątkowo atrakcyjna.
Nie chodzi przy tym o to, że osoba z ADHD nie rozumie konsekwencji. Często doskonale rozumie je po fakcie. Trudność dotyczy wykorzystania tej wiedzy w krótkim momencie pomiędzy impulsem a reakcją.
Pamięć robocza – dlaczego intencja znika, zanim zdążysz ją wykonać?
Pamięć robocza pozwala przez krótki czas utrzymywać informację w umyśle i jednocześnie z niej korzystać.
Potrzebujemy jej podczas wykonywania wieloetapowego zadania, prowadzenia rozmowy, liczenia w pamięci, wykonywania instrukcji czy pamiętania, co właściwie mieliśmy zrobić po zakończeniu aktualnej czynności.
Jeżeli ten system jest przeciążony, codzienność może wyglądać tak:
Idziesz do kuchni po wodę. Po drodze widzisz pranie. Zabierasz ubrania. Zauważasz telefon. Odpowiadasz na wiadomość. Po kilku minutach orientujesz się, że woda nigdy nie pojawiła się w szklance.
To nie musi oznaczać problemu z pamięcią długotrwałą. Informacja o pierwotnym celu została wyparta z aktywnej pamięci przez kolejne bodźce.
Dlatego osoby z ADHD często próbują przechowywać zbyt wiele rzeczy „w głowie”, a następnie mają poczucie, że nie mogą sobie ufać:
„Jeżeli nie zrobię tego teraz, zapomnę”.
I właśnie to przekonanie może paradoksalnie sprzyjać przerywaniu aktualnego zadania kolejnymi czynnościami.
Przełączanie uwagi – dlaczego trudno oderwać się od jednej rzeczy i zacząć drugą?
ADHD nie oznacza wyłącznie trudności z utrzymaniem uwagi. Problemem może być również sterowanie tym, na czym uwaga znajduje się w danym momencie.
Czasami osoba z ADHD bardzo łatwo odrywa się od nudnego zadania pod wpływem nowego bodźca. Innym razem sytuacja jest odwrotna – niezwykle trudno zakończyć czynność, która jest interesująca i silnie angażująca.
Dlatego można jednego dnia nie być w stanie przez 20 minut odpowiadać na e-maile, a później spędzić kilka godzin nad interesującym projektem i nie zauważyć upływu czasu.
Przełączenie oznacza bowiem nie tylko „zwrócenie uwagi gdzie indziej”. Trzeba zatrzymać aktualne działanie, zachować informację o tym, gdzie się było, aktywować cel następnego zadania i rozpocząć nową sekwencję działania.
Im większy koszt takiego przejścia, tym bardziej kuszące staje się pozostanie przy tym, co mózg już robi.
Planowanie i organizacja – dlaczego wiem, jaki ma być efekt, ale nie wiem, od czego zacząć?
„Muszę zrobić prezentację” brzmi jak jedno zadanie.
Dla funkcji wykonawczych jest to jednak cały zestaw operacji:
trzeba ustalić, jaki ma być efekt, zebrać materiały, podzielić pracę na etapy, określić ich kolejność, przewidzieć czas, rozpocząć pierwszy krok, monitorować postęp i w razie potrzeby zmienić plan.
Jeżeli któryś z tych procesów sprawia trudność, duże zadanie może być odczuwane jak jedna nieokreślona całość.
Człowiek wie, że powinien je wykonać. Im dłużej jednak o nim myśli, tym większe może pojawiać się napięcie – ponieważ nadal nie wiadomo, co konkretnie należy zrobić teraz.
W efekcie odkładanie zadania może z zewnątrz wyglądać jak brak motywacji, podczas gdy problemem jest brak dostępnego, jasno określonego pierwszego kroku.
Co mówią badania?
Jednym z najważniejszych opracowań dotyczących funkcji wykonawczych w ADHD jest metaanaliza Willcutta, Doyle’a, Nigga, Faraone i Penningtona.
Autorzy przeanalizowali 83 badania, obejmujące łącznie 3734 osoby z ADHD oraz 2969 osób bez ADHD. Osoby z ADHD jako grupa osiągały słabsze wyniki we wszystkich analizowanych domenach funkcji wykonawczych. Najbardziej spójne różnice obserwowano między innymi w zakresie hamowania reakcji, czujności, pamięci roboczej oraz planowania.
Jednocześnie autorzy doszli do niezwykle ważnego wniosku: wyniki potwierdzają istotny związek ADHD z funkcjami wykonawczymi, ale deficyty wykonawcze nie są ani konieczne, ani wystarczające do wyjaśnienia wszystkich przypadków ADHD.
To oznacza, że nie istnieje jeden identyczny „profil funkcji wykonawczych ADHD”. Jedna osoba może mieć szczególnie duże trudności z pamięcią roboczą i organizacją, inna z hamowaniem reakcji, a jeszcze inna może osiągać prawidłowe wyniki w części testów wykonawczych mimo wyraźnych objawów ADHD w codziennym życiu.
Masz ADHD albo podejrzewasz, że Twoje codzienne trudności mogą być z nim związane?
Problemy z organizacją, odkładaniem zadań, zarządzaniem czasem, impulsywnością czy rozpoczynaniem działania nie zawsze wynikają z braku motywacji. Mogą być częścią szerszego obrazu ADHD i trudności w zakresie funkcji wykonawczych. W UADHD diagnoza nie polega wyłącznie na sprawdzeniu kilku objawów – przyglądamy się również temu, jak funkcjonujesz w codziennym życiu i co może stać za powtarzającymi się trudnościami.
Umów diagnozę ADHD i sprawdź, z czego mogą wynikać Twoje trudności.
Funkcje wykonawcze w codziennym życiu – dlaczego ADHD utrudnia czas, decyzje i priorytety?
Trudności z funkcjami wykonawczymi stają się najbardziej widoczne nie podczas wykonywania testu, ale w zwyczajnym życiu.
To sytuacja, w której człowiek ma trzy godziny na przygotowanie się do wyjścia, a mimo to wychodzi spóźniony. Wie od dwóch tygodni o terminie oddania projektu, ale zaczyna go wykonywać poprzedniego wieczoru. Tworzy listę zadań, a później nie potrafi zdecydować, które z nich powinno być pierwsze. Otwiera komputer, żeby zrobić jedną rzecz, a po godzinie ma otwartych kilkanaście kart i rozpoczętych kilka innych.
Z zewnątrz takie zachowanie łatwo zinterpretować jako chaos albo brak odpowiedzialności. Z perspektywy funkcji wykonawczych problem może jednak dotyczyć zarządzania czasem, utrzymywania celu, hierarchizowania informacji, hamowania konkurencyjnych reakcji i kierowania zachowaniem w stronę przyszłego rezultatu.
ADHD i zarządzanie czasem – dlaczego godzina potrafi po prostu zniknąć?
Czas jest szczególnym problemem, ponieważ nie można go zobaczyć ani dotknąć. Żeby skutecznie nim zarządzać, trzeba przewidzieć przyszłość:
ile potrwa zadanie, kiedy należy zacząć, co może wydarzyć się po drodze i ile czasu trzeba zostawić na nieprzewidziane sytuacje.
Dla części osób z ADHD „mam jeszcze dwie godziny” nie uruchamia automatycznie planu:
20 minut na prysznic → 15 minut na ubranie → 10 minut na przygotowanie rzeczy → 30 minut na dojazd → trzeba wyjść najpóźniej o 17:15.
Zamiast tego istnieje ogólne poczucie:
„Mam jeszcze dużo czasu”.
A potem nagle:
„Muszę wychodzić teraz”.
Problem może dotyczyć również szacowania długości zadania. Czynność, która „powinna zająć 15 minut”, trwa godzinę. Projekt wymagający kilku dni zostaje mentalnie zakwalifikowany jako coś, czym można zająć się „później”.
W efekcie osoba z ADHD może wielokrotnie doświadczać tego samego paradoksu: wie, że ma problem ze spóźnianiem się, bardzo nie chce się spóźnić, a mimo to znowu nie wychodzi na czas.
ADHD i deadline – dlaczego mobilizacja pojawia się dopiero wtedy, kiedy robi się naprawdę pilnie?
Deadline może działać na osobę z ADHD w niezwykle charakterystyczny sposób.
Kiedy termin jest odległy, konsekwencja również jest odległa.
Projekt trzeba oddać za trzy tygodnie.
Potem za dwa.
Potem za tydzień.
Każdego dnia wiadomo, że należałoby zacząć, ale samo „to jest ważne” nie musi wystarczyć do uruchomienia działania.
Sytuacja zmienia się, kiedy zostaje kilka godzin.
Nagle pojawia się bardzo konkretny sygnał:
„Jeżeli nie zacznę teraz, nie zdążę”.
Rośnie pobudzenie. Znika część konkurencyjnych możliwości. Priorytet staje się oczywisty. Zadanie, które przez dwa tygodnie było trudne do rozpoczęcia, nagle można wykonywać przez kilka godzin niemal bez przerwy.
To może prowadzić do bardzo niebezpiecznego wniosku:
„Najlepiej pracuję pod presją”.
Często bardziej trafne byłoby:
„Presja jest jednym z niewielu bodźców, które potrafią wystarczająco skutecznie uruchomić moje działanie”.
Jeżeli taki mechanizm powtarza się przez lata, człowiek może nieświadomie nauczyć się czekać na kryzys, ponieważ właśnie kryzys dostarcza struktury, pilności i pobudzenia, których wcześniej brakowało.
ADHD i priorytety – dlaczego trudno zdecydować, co zrobić najpierw?
Wyobraź sobie listę:
odpisać na ważnego maila, zrobić zakupy, przygotować prezentację, umówić wizytę, zapłacić rachunek, posprzątać mieszkanie, zadzwonić do klienta, odebrać przesyłkę.
Teoretycznie wystarczy ustalić kolejność.
W praktyce priorytetyzowanie wymaga jednoczesnego uwzględnienia wielu informacji:
Co jest najpilniejsze? Co jest najważniejsze? Jakie będą konsekwencje niewykonania? Ile czasu zajmie każde zadanie? Czy jedno zależy od drugiego? Co mogę zrobić później?
Jeżeli trudno utrzymać wszystkie te informacje w pamięci roboczej i porównać je ze sobą, lista nie porządkuje rzeczywistości.
Może ją jeszcze bardziej komplikować.
Wtedy pojawia się charakterystyczne doświadczenie:
„Mam tyle do zrobienia, że nie wiem, co robić”.
Człowiek może zacząć wykonywać to, co jest najłatwiejsze, najciekawsze albo najbardziej widoczne – zamiast tego, co obiektywnie jest najważniejsze.
Dlatego osoba może przez godzinę porządkować skrzynkę mailową, mimo że następnego dnia ma termin oddania ważnego projektu.
Nie dlatego, że nie rozumie, który obowiązek ma większe znaczenie. Mniejsza czynność jest po prostu łatwiejsza do uruchomienia w tej chwili.
ADHD i podejmowanie decyzji – dlaczego nawet prosty wybór może zatrzymać działanie?
Podejmowanie decyzji również wymaga pracy wykonawczej.
Trzeba określić możliwości, porównać je, przewidzieć konsekwencje i w pewnym momencie zakończyć analizę oraz wybrać.
Przy ADHD problem może pojawiać się na dwóch pozornie przeciwstawnych krańcach.
Pierwszym jest impulsywna decyzja.
Widzę → chcę → kupuję.
Pomysł pojawia się wieczorem, a następnego dnia zamówiony jest sprzęt potrzebny do nowego hobby. W momencie podejmowania decyzji potencjalna nagroda jest natychmiastowa i bardzo konkretna, natomiast koszt czy możliwość utraty zainteresowania znajdują się w przyszłości.
Drugim krańcem jest paraliż decyzyjny.
Który komputer kupić? Którą ofertę wybrać? Od którego zadania zacząć? Czy zrobić A, czy może najpierw B?
Pojawia się coraz więcej możliwości, coraz więcej informacji do porównania i coraz większe przeciążenie.
W rezultacie człowiek może bardzo szybko podjąć decyzję wartą kilkaset złotych, a następnego dnia przez pół godziny nie potrafić zdecydować, od którego z trzech maili rozpocząć pracę.
Nie ma w tym sprzeczności. Oba zachowania mogą wynikać z trudności w regulowaniu procesu decyzyjnego.
Multitasking i ADHD – supermoc czy przeciążenie?
Wiele osób z ADHD mówi:
„Ja najlepiej działam, kiedy robię kilka rzeczy naraz”.
Muzyka gra w tle, obok otwarty jest komunikator, w jednej karcie powstaje dokument, w drugiej znajduje się wyszukiwarka, a pomiędzy kolejnymi fragmentami pracy sprawdzany jest telefon.
Taki sposób działania może być subiektywnie przyjemniejszy, ponieważ zapewnia więcej zmienności i stymulacji.
Nie oznacza jednak, że mózg wykonuje kilka wymagających zadań poznawczych jednocześnie.
W wielu sytuacjach to, co nazywamy multitaskingiem, jest w rzeczywistości szybkim przełączaniem się pomiędzy zadaniami.
A każde takie przełączenie ma koszt.
Trzeba przerwać poprzedni proces, przenieść uwagę, przypomnieć sobie cel nowego zadania, odnaleźć miejsce, w którym zostało ono przerwane, a później zrobić to samo podczas powrotu.
Dlatego osoba z ADHD może spędzić cały dzień w ogromnej aktywności i wieczorem mieć poczucie:
„Cały dzień coś robiłam, ale właściwie niczego nie skończyłam”.
Duża liczba rozpoczętych działań nie musi oznaczać dużej liczby ukończonych działań.
Co mówią badania?
Jednym z najbardziej wpływowych sposobów rozumienia ADHD jest model Russella A. Barkleya, który zwraca uwagę na związek pomiędzy hamowaniem zachowania, samoregulacją, funkcjami wykonawczymi i zdolnością kierowania zachowaniem wobec przyszłości.
W swojej pracy dotyczącej ADHD, samoregulacji i czasu Barkley argumentował, że problemy osób z ADHD nie dotyczą wyłącznie koncentracji na aktualnym zadaniu. Istotna może być również trudność w organizowaniu zachowania w taki sposób, aby teraźniejsze działanie było podporządkowane przyszłym konsekwencjom i celom.
To pomaga zrozumieć pozorny paradoks ADHD:
człowiek może wiedzieć, że egzamin jest za miesiąc, rachunek trzeba zapłacić za tydzień, a projekt oddać w piątek – ale wiedza o przyszłej konsekwencji nie zawsze wystarczająco silnie wpływa na zachowanie podejmowane teraz.
Dopiero kiedy przyszłość staje się teraźniejszością – deadline jest jutro, rachunek jest przeterminowany albo za godzinę trzeba wyjść – konsekwencja staje się bezpośrednia i znacznie skuteczniej organizuje zachowanie.
Koncepcja Barkleya jest modelem teoretycznym, a nie dowodem, że każda osoba z ADHD doświadcza czasu w identyczny sposób. Jest jednak jednym z ważnych modeli pomagających połączyć impulsywność, samoregulację, planowanie i zachowanie ukierunkowane na przyszłość w szersze rozumienie ADHD.
Publikacja: Barkley R.A., ADHD and the Nature of Self-Control, Guilford Press, 1997.
Publikacja naukowa: Barkley R.A., Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: constructing a unifying theory of ADHD, Psychological Bulletin, 1997.
Zobacz także
„Paraliż wykonawczy w ADHD – dlaczego wiesz, co zrobić, ale nie potrafisz zacząć?” – jeśli największym problemem nie jest brak wiedzy, ale przejście od zamiaru do działania.
„Dlaczego osoby z ADHD mają problem z odroczoną gratyfikacją?” – o tym, dlaczego nagroda dostępna teraz może mieć większą siłę niż znacznie ważniejsza korzyść znajdująca się w przyszłości.
„ADHD i układ nagrody – dlaczego mózg z ADHD inaczej reaguje na dopaminę? Co mówią najnowsze badania?” – o związku pomiędzy motywacją, nagrodą i uruchamianiem działania.
„Dlaczego osoby z ADHD mają trudność z rozpoczynaniem i kończeniem zadań?” – o dwóch momentach, które dla funkcji wykonawczych mogą być szczególnie wymagające: rozpoczęciu działania i doprowadzeniu go do końca.
Podsumowanie – ADHD to nie brak wiedzy, ale często trudność z wykorzystaniem jej we właściwym momencie
Trudności z funkcjami wykonawczymi pomagają wyjaśnić jeden z najbardziej frustrujących paradoksów ADHD: można doskonale wiedzieć, co należy zrobić, i jednocześnie mieć ogromny problem z przełożeniem tej wiedzy na działanie.
Osoba z ADHD może wiedzieć, że powinna zacząć wcześniej, a mimo to czekać do deadline’u. Może stworzyć świetny plan, ale nie rozpocząć jego realizacji. Może pamiętać o ważnej sprawie przez cały dzień, a zapomnieć o niej dokładnie wtedy, kiedy trzeba ją wykonać. Może też bardzo chcieć skończyć jedno zadanie, a mimo to co chwilę przełączać się na kolejne.
Właśnie dlatego problemy z hamowaniem reakcji, pamięcią roboczą, planowaniem, organizacją, przełączaniem uwagi, zarządzaniem czasem czy ustalaniem priorytetów nie powinny być automatycznie interpretowane jako lenistwo, brak odpowiedzialności czy niewystarczająca motywacja.
Jednocześnie funkcje wykonawcze nie są prostym testem na ADHD.
Metaanalizy pokazują różnice pomiędzy osobami z ADHD a grupami kontrolnymi w wielu obszarach funkcji wykonawczych, ale pokazują również duże zróżnicowanie wewnątrz samego ADHD. Nie każda osoba z ADHD ma problemy z każdą funkcją wykonawczą i nie każda osoba mająca trudności wykonawcze ma ADHD.
Dlatego w diagnozie ADHD nie wystarczy odpowiedzieć na pytanie:
„Czy masz problemy z organizacją?”
Znacznie ważniejsze jest ustalenie, jak długo występują trudności, w jakich sytuacjach się pojawiają, czy były obecne już wcześniej w życiu, w jakim stopniu zaburzają funkcjonowanie oraz czy można je lepiej wyjaśnić innymi czynnikami.
Funkcje wykonawcze są więc jednym z ważnych elementów układanki – ale nie całą układanką.
I być może najważniejsza zmiana perspektywy polega na odejściu od pytania:
„Dlaczego po prostu tego nie zrobię?”
na rzecz:
„Co dokładnie dzieje się pomiędzy moją intencją a wykonaniem i czego potrzebuję, żeby ułatwić sobie przejście od jednego do drugiego?”
Bo jeżeli problem dotyczy funkcji wykonawczych, samo zwiększanie presji, krytykowanie siebie czy tworzenie jeszcze dłuższej listy obowiązków nie musi rozwiązać problemu.
Często potrzebna jest przede wszystkim inna organizacja środowiska, czasu, zadań i sposobu rozpoczynania działania.
Najczęściej zadawane pytania o ADHD i funkcje wykonawcze – FAQ
Co to są funkcje wykonawcze w ADHD?
Funkcje wykonawcze to grupa procesów poznawczych i samoregulacyjnych potrzebnych do kierowania zachowaniem w stronę określonego celu. Obejmują między innymi hamowanie reakcji, pamięć roboczą, planowanie, organizację, elastyczność poznawczą i monitorowanie własnego działania.
W praktyce pozwalają nie tylko wiedzieć, co trzeba zrobić, ale również rozpocząć działanie, utrzymać cel, ignorować konkurencyjne bodźce i doprowadzić zadanie do końca.
Czy każda osoba z ADHD ma zaburzone funkcje wykonawcze?
Nie.
Badania pokazują, że osoby z ADHD jako grupa częściej osiągają słabsze wyniki w wielu zadaniach mierzących funkcje wykonawcze. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z ADHD ma taki sam deficyt ani że trudności wykonawcze są warunkiem koniecznym rozpoznania ADHD.
To ważne również diagnostycznie: prawidłowy wynik pojedynczego testu funkcji wykonawczych nie wyklucza ADHD.
Dlaczego osoby z ADHD odkładają wszystko do ostatniej chwili?
Powodów może być kilka. Znaczenie mogą mieć trudności z oszacowaniem czasu, rozpoczęciem działania, pamięcią roboczą, planowaniem oraz regulacją motywacji.
Odległy termin może być rozumiany jako ważny, ale jednocześnie nie wpływać wystarczająco silnie na zachowanie podejmowane teraz.
Kiedy deadline jest bardzo blisko, sytuacja się zmienia. Zadanie staje się pilne, konsekwencja bezpośrednia, a liczba możliwych wyborów maleje. To może powodować gwałtowną mobilizację.
Dlatego część osób z ADHD przez lata dochodzi do wniosku, że „najlepiej pracuje pod presją”, choć w rzeczywistości presja może po prostu ułatwiać uruchomienie działania.
Czy multitasking jest dobry dla osób z ADHD?
To zależy od tego, co rozumiemy przez multitasking.
Słuchanie muzyki podczas wykonywania rutynowej czynności nie jest tym samym co jednoczesne pisanie raportu, odpowiadanie na wiadomości i prowadzenie rozmowy.
Przy dwóch zadaniach wymagających uwagi najczęściej dochodzi do przełączania się między nimi, a nie rzeczywistego wykonywania obu procesów jednocześnie. Każde przełączenie wymaga ponownego uruchomienia celu i odnalezienia miejsca, w którym zadanie zostało przerwane.
Dodatkowa stymulacja może być dla niektórych osób z ADHD pomocna, ale częste przełączanie pomiędzy wymagającymi zadaniami może również zwiększać chaos i liczbę niedokończonych czynności.
Czy można poprawić funkcje wykonawcze przy ADHD?
Można poprawiać codzienne funkcjonowanie wykonawcze, ale nie musi to oznaczać „wytrenowania mózgu” poprzez wykonywanie coraz większej liczby ćwiczeń poznawczych.
Bardzo ważne jest tworzenie zewnętrznej struktury: korzystanie z kalendarza, przypomnień, timerów, widocznych list, dzielenie dużych projektów na konkretne kroki, ograniczanie liczby jednoczesnych celów i projektowanie środowiska tak, aby potrzebne informacje pojawiały się dokładnie wtedy, kiedy są potrzebne.
Dla części osób istotne będzie również leczenie samego ADHD, psychoterapia oraz praca nad konkretnymi strategiami organizacyjnymi.
Czy leki na ADHD poprawiają funkcje wykonawcze?
Leki stosowane w ADHD mogą poprawiać część procesów istotnych dla funkcjonowania wykonawczego, między innymi uwagę, hamowanie reakcji czy pamięć roboczą. Nie oznacza to jednak, że po rozpoczęciu farmakoterapii człowiek automatycznie zaczyna świetnie planować projekty, korzystać z kalendarza i prawidłowo ustalać priorytety.
Możliwość wykonania zadania i umiejętność zorganizowania sobie sposobu jego wykonywania to nie zawsze to samo.
Dlatego leczenie ADHD może wymagać połączenia farmakoterapii z nauką strategii pomagających w organizacji codziennego życia.
Czy problemy z funkcjami wykonawczymi oznaczają, że mam ADHD?
Nie.
Problemy z koncentracją, pamięcią roboczą, organizacją czy rozpoczynaniem zadań mogą występować również w innych sytuacjach – między innymi przy przewlekłym stresie, niedoborze snu, depresji, zaburzeniach lękowych, używaniu substancji oraz innych zaburzeniach psychicznych i neurologicznych.
Dlatego rozpoznania ADHD nie powinno się stawiać wyłącznie na podstawie stwierdzenia trudności z funkcjami wykonawczymi.
Diagnoza wymaga szerszej oceny objawów, ich historii rozwojowej oraz wpływu na funkcjonowanie w różnych obszarach życia.
Literatura
Poniższe publikacje stanowią podstawę naukową artykułu dotyczącą funkcji wykonawczych w ADHD, hamowania reakcji, pamięci roboczej, planowania, zarządzania czasem i samoregulacji.
Willcutt E.G., Doyle A.E., Nigg J.T., Faraone S.V., Pennington B.F. (2005). Validity of the executive function theory of attention-deficit/hyperactivity disorder: a meta-analytic review. Biological Psychiatry.
Jedna z najważniejszych metaanaliz dotyczących funkcji wykonawczych w ADHD. Autorzy przeanalizowali 83 badania obejmujące 3734 osoby z ADHD i 2969 osób bez ADHD. Wyniki wskazywały na różnice w wielu domenach funkcji wykonawczych, szczególnie m.in. w hamowaniu reakcji, pamięci roboczej, czujności i planowaniu. Jednocześnie autorzy podkreślili, że deficyty funkcji wykonawczych nie wyjaśniają wszystkich przypadków ADHD.
Barkley R.A. (1997). Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: constructing a unifying theory of ADHD. Psychological Bulletin.
Klasyczna publikacja Russella Barkleya przedstawiająca model łączący ADHD z hamowaniem zachowania, samoregulacją i funkcjami wykonawczymi. To jedno z najważniejszych źródeł teoretycznych pomagających zrozumieć, dlaczego problem ADHD nie ogranicza się do samej koncentracji uwagi.
Barkley R.A. (1997). ADHD and the Nature of Self-Control. Guilford Press.
Książka rozwijająca model ADHD jako zaburzenia samoregulacji i hamowania zachowania. Barkley pokazuje w niej znaczenie funkcji wykonawczych dla organizowania zachowania wobec przyszłych celów i konsekwencji.
Guilford Press: https://www.guilford.com/books/ADHD-and-the-Nature-of-Self-Control/Russell-Barkley/9781572302501
Boonstra A.M., Oosterlaan J., Sergeant J.A., Buitelaar J.K. (2005). Executive functioning in adult ADHD: a meta-analytic review. Psychological Medicine.
Metaanaliza dotycząca funkcji wykonawczych u osób dorosłych z ADHD. Szczególnie wartościowa w kontekście tego artykułu, ponieważ pokazuje, że trudności wykonawcze nie są wyłącznie problemem dzieci z ADHD, ale mogą pozostawać istotne również w dorosłości.
Doyle A.E. (2006). Executive functions in attention-deficit/hyperactivity disorder. Journal of Clinical Psychiatry.
Przegląd badań dotyczących związku ADHD z funkcjami wykonawczymi. Autorka omawia m.in. znaczenie hamowania reakcji, pamięci roboczej i innych procesów wykonawczych, jednocześnie zwracając uwagę na heterogeniczność ADHD.
Kofler M.J. i wsp. (2020). Working memory and organizational skills problems in ADHD. Journal of Child Psychology and Psychiatry.
Publikacja przydatna szczególnie do zrozumienia związku między pamięcią roboczą a rzeczywistymi problemami organizacyjnymi obserwowanymi w ADHD. Pokazuje, dlaczego trudności poznawcze mogą przekładać się na codzienne planowanie i wykonywanie wieloetapowych zadań.
**PubMed – wyszukiwanie publikacji autora i tematu:
**https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Kofler+ADHD+working+memory+organizational+skillsWilens T.E. i wsp. (2024). Treating Executive Function in Youth With ADHD: A Review of Pharmacological and Non-Pharmacological Interventions. Journal of Attention Disorders.
Nowszy przegląd dotyczący możliwości oddziaływania na funkcje wykonawcze w ADHD. Autorzy analizują zarówno leczenie farmakologiczne, jak i interwencje niefarmakologiczne. Publikacja jest ważna także dlatego, że pokazuje, iż poprawa funkcjonowania wykonawczego jest bardziej złożona niż samo wykonywanie „ćwiczeń na funkcje wykonawcze”.
Faraone S.V. i wsp. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews.
Duży międzynarodowy konsensus naukowy dotyczący ADHD przygotowany przez grupę ekspertów pod kierunkiem Stephena Faraone. Publikacja zbiera 208 wniosków opartych na dowodach naukowych dotyczących m.in. neuropsychologii, przebiegu, konsekwencji i leczenia ADHD. Jest dobrym szerszym źródłem pokazującym, że ADHD nie można sprowadzać wyłącznie do pojedynczego deficytu poznawczego.
PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33549739/
Pełny tekst – PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8328933/
Faraone S.V., Banaschewski T., Coghill D. i wsp. (2024). Attention-deficit/hyperactivity disorder. Nature Reviews Disease Primers.
Współczesny, szeroki przegląd ADHD przygotowany przez międzynarodowy zespół badaczy. Przydatny jako aktualne źródło dotyczące neurobiologii, heterogeniczności ADHD, diagnozy i leczenia, a także do osadzenia funkcji wykonawczych w szerszym obrazie zaburzenia.
Nature Reviews Disease Primers: https://www.nature.com/subjects/attention-deficit-hyperactivity-disorder-nrdp
Barkley R.A. – materiały edukacyjne dotyczące ADHD i funkcji wykonawczych.
Oprócz publikacji naukowych Barkley od wielu lat popularyzuje koncepcję funkcji wykonawczych i samoregulacji w ADHD. Jego materiały są przydatnym uzupełnieniem badań, szczególnie przy tłumaczeniu skomplikowanych mechanizmów na język codziennego funkcjonowania. Nie należy jednak traktować wykładu czy materiału edukacyjnego na równi z metaanalizą – jest to przede wszystkim interpretacja i popularyzacja modelu autora.
Oficjalna strona Russella Barkleya: https://www.russellbarkley.org/