Tysiąc scenariuszy w głowie nie zawsze oznacza to samo
Możesz mieć wrażenie, że Twoja głowa właściwie nigdy się nie zatrzymuje. Jedna myśl uruchamia następną, ta przypomina o kolejnej, a po kilku minutach jesteś już bardzo daleko od tego, od czego wszystko się zaczęło.
Możesz też godzinami analizować jedną sytuację. Zastanawiać się, czy czegoś nie powiedziałaś źle, przewidywać możliwe konsekwencje albo przygotowywać się w głowie na problemy, które jeszcze się nie wydarzyły.
Z zewnątrz wszystkie te doświadczenia mogą wyglądać podobnie: „za dużo myślę i nie potrafię tego wyłączyć”.
Z punktu widzenia psychologii i psychiatrii mogą jednak kryć się za nimi różne procesy.
ADHD może wiązać się z trudnościami w regulowaniu uwagi, dużą liczbą spontanicznie pojawiających się myśli, wewnętrznym niepokojem czy trudnością z oderwaniem uwagi od tego, co w danym momencie mocno ją przyciągnęło. Z kolei dla zaburzenia lękowego uogólnionego (GAD) charakterystyczne jest nadmierne i trudne do kontrolowania zamartwianie się dotyczące różnych obszarów życia.
I jest jeszcze trzecia możliwość: ADHD i zaburzenie lękowe mogą występować jednocześnie.
Dlatego samo stwierdzenie „ciągle o wszystkim myślę” nie wystarcza, żeby powiedzieć, skąd bierze się ten problem.
Znacznie ciekawsze pytania brzmią: O czym są te myśli? Dokąd prowadzą? Co je uruchamia? Czy dotyczą przede wszystkim przyszłych zagrożeń, czy przeskakują pomiędzy dziesiątkami tematów? Czy wracają do tego, co już się wydarzyło? I czy problemy z koncentracją występują również wtedy, kiedy nie odczuwasz lęku?
To właśnie te różnice mogą być istotne w diagnostyce.
Zamartwianie się, ruminacja i gonitwa myśli to nie to samo
W codziennym języku łatwo wrzucić wszystkie te doświadczenia do jednego worka pod nazwą „overthinking”. Tymczasem warto je rozdzielić.
Zamartwianie się (worry) jest zazwyczaj skierowane w przyszłość.
„A co, jeśli nie dam rady?”
„A jeśli stracę pracę?”
„A jeśli coś stanie się moim bliskim?”
„A jeśli na spotkaniu nie będę wiedzieć, co powiedzieć?”
Umysł próbuje przewidzieć potencjalne zagrożenie i znaleźć sposób, żeby się przed nim zabezpieczyć. Problem zaczyna się wtedy, kiedy ten proces staje się nadmierny, trudny do kontrolowania i zamiast pomagać w rozwiązaniu konkretnego problemu, produkuje kolejne możliwe katastrofy.
Ruminacja częściej zwraca uwagę w stronę tego, co już się wydarzyło.
„Dlaczego ja to powiedziałam?”
„Powinnam była odpowiedzieć inaczej.”
„Dlaczego on tak na mnie spojrzał?”
„Może jednak zrobiłam coś nie tak?”
To powracanie do sytuacji, rozmowy, własnej reakcji albo emocji, często bez dochodzenia do rozwiązania. Jeżeli rozpoznajesz właśnie ten schemat, szerzej opisujemy go w artykule o tym, dlaczego w ADHD tak trudno przestać przeżywać to, co już się wydarzyło.
Jest jeszcze gonitwa myśli (racing thoughts). Tutaj charakterystyczna może być nie tyle lękowa treść, ile tempo i liczba pojawiających się myśli.
Jedna rzecz przypomina o drugiej. Druga uruchamia trzecią. Próbujesz zrobić jedną rzecz, ale w głowie pojawia się pięć kolejnych.
„Muszę odpisać na maila. Właśnie, miałam jeszcze zapłacić rachunek. Gdzie właściwie położyłam kartę? A jutro mam spotkanie. Muszę sprawdzić godzinę. I kupić karmę. O, nie odpisałam jeszcze Ani…”
To doświadczenie może być bardzo męczące, ale nie każda szybko pojawiająca się myśl jest zamartwianiem się.
Badania nad dorosłymi z ADHD sugerują również, że gonitwa myśli i tzw. mind wandering – spontaniczne odpływanie uwagi od tego, czym człowiek miał się zajmować – nie są dokładnie tym samym zjawiskiem.
Dlatego „mam za dużo myśli” jest dopiero początkiem rozmowy, a nie odpowiedzią diagnostyczną.
Najważniejsze może być nie to, ile masz myśli, ale dokąd one prowadzą
Wyobraź sobie, że jutro masz ważne spotkanie.
Przy ADHD ciąg myśli może wyglądać tak:
„Muszę przygotować prezentację… gdzie zapisałam ten plik? Jeszcze nie odpisałam na wiadomość. Muszę wpisać spotkanie do kalendarza, bo zapomnę. A właściwie o której ono jest? Sprawdzę maila…”
Przy nasilonym zamartwianiu może wyglądać inaczej:
„A jeśli źle wypadnę? A jeśli nie będę umiała odpowiedzieć na pytanie? Pomyślą, że jestem niekompetentna. A jeśli przez to stracę tę możliwość? Co wtedy zrobię?”
A jeśli ADHD i zaburzenie lękowe występują razem?
Oba ciągi mogą pojawić się jednocześnie.
I właśnie dlatego próba samodzielnego rozstrzygnięcia: „to na pewno ADHD” albo „to na pewno lęk” na podstawie jednego objawu może prowadzić na manowce.
W diagnostyce znaczenie ma cały wzorzec funkcjonowania: historia trudności, moment ich pojawienia się, sytuacje, w których występują, obecność objawów od dzieciństwa oraz to, czy problemy z uwagą i organizacją pozostają obecne również wtedy, gdy poziom lęku jest niewielki.
ADHD nie wyklucza zaburzenia lękowego. Zaburzenie lękowe nie wyklucza ADHD. Czasami dopiero spojrzenie na oba problemy jednocześnie pozwala zrozumieć, dlaczego głowa tak trudno się zatrzymuje.
CTA
Jeżeli trudno Ci określić, czy natłok myśli, problemy z koncentracją i ciągłe zamartwianie wynikają z ADHD, lęku czy połączenia obu tych problemów, warto spojrzeć na nie szerzej. Dobra diagnostyka nie polega na dopasowaniu pojedynczego objawu do ADHD, ale na zrozumieniu całego obrazu funkcjonowania.
Chcesz porozmawiać z nami o swojej sytuacji i sprawdzić, jaki kolejny krok może mieć sens? Kliknij tutaj, aby przejść do szybkiego kontaktu z UADHD.
Jak może wyglądać „overthinking” związany z ADHD?
„Overthinking” nie jest terminem diagnostycznym ani objawem, który znajdziemy na liście kryteriów ADHD. To potoczne określenie może jednak dobrze oddawać doświadczenie wielu osób: w głowie dzieje się bardzo dużo i trudno zdecydować, której myśli poświęcić uwagę, a którą zostawić.
W ADHD problem nie musi polegać na tym, że wszystkie te myśli są lękowe.
Możesz próbować przygotować się rano do pracy i jednocześnie myśleć o wiadomości, na którą trzeba odpisać, rachunku, który miał być zapłacony wczoraj, rozmowie z poprzedniego wieczoru i pomyśle, który właśnie przyszedł Ci do głowy.
Każda z tych rzeczy przez chwilę wydaje się ważna.
To może dawać poczucie wewnętrznego tłoku: jakby kilka kanałów próbowało jednocześnie zdobyć Twoją uwagę.
Badania nad dorosłymi z ADHD wskazują m.in. na częstsze nadmierne mind wandering, czyli spontaniczne odpływanie myśli od aktualnego zadania. Opisywana jest również gonitwa myśli. Nie oznacza to jednak, że każde doświadczenie „głośnej głowy” można automatycznie przypisać ADHD.
Warto też uważać na popularne wyjaśnienie, że osoba z ADHD po prostu „nie potrafi się skupić”. Problem regulacji uwagi jest bardziej złożony. Czasami trudno utrzymać uwagę na tym, co w danej chwili ważne, ale innym razem równie trudno oderwać ją od tego, co mocno ją pochłonęło.
I właśnie tutaj ADHD może zacząć przypominać zamartwianie się.
Kiedy trudno „odkleić” uwagę od jednej myśli
Wyobraź sobie, że wysyłasz ważną wiadomość i nie dostajesz odpowiedzi.
Myśl pojawia się raz:
„Ciekawe, dlaczego nie odpisuje”.
Po chwili wracasz do pracy. Kilka minut później znów sprawdzasz telefon.
Potem jeszcze raz.
Zaczynasz odtwarzać wcześniejszą rozmowę. Przypominasz sobie jedno zdanie. Zastanawiasz się, czy mogło zabrzmieć źle. Pojawia się napięcie, więc temat staje się jeszcze bardziej znaczący i jeszcze łatwiej ponownie przyciąga uwagę.
W takim momencie trudno już wskazać jedną prostą granicę pomiędzy uwagą, emocją, ruminacją i lękiem.
To jeden z powodów, dla których w badaniach coraz częściej analizuje się nie tylko podstawowe objawy ADHD, lecz także procesy takie jak ruminacja czy nadmierne mind wandering. Badania sugerują, że mogą one mieć znaczenie dla związku między nasileniem objawów ADHD a objawami lęku i depresji.
Na razie nie możemy jednak powiedzieć, że znamy prosty ciąg:
ADHD → ruminacja → zaburzenie lękowe.
Większość badań bezpośrednio analizujących te zależności ma charakter przekrojowy. Pokazują związki pomiędzy zjawiskami, ale nie pozwalają ustalić, które z nich jest przyczyną, a które skutkiem.
Czy zamartwianie może być próbą poradzenia sobie z ADHD?
Jest jeszcze jeden mechanizm, który warto wziąć pod uwagę.
Jeżeli przez lata zdarzało Ci się zapominać o terminach, gubić rzeczy, nie zauważać ważnych informacji, spóźniać się albo odkładać zadania do ostatniej chwili, możesz zacząć próbować zabezpieczać się przed kolejną wpadką.
„Muszę sprawdzić jeszcze raz”.
„Muszę o tym cały czas pamiętać”.
„Lepiej przeanalizuję wszystkie możliwości”.
„Jeżeli przestanę o tym myśleć, na pewno o czymś zapomnę”.
Wtedy zamartwianie może pełnić funkcję swoistego mentalnego systemu alarmowego.
Nie oznacza to, że ADHD automatycznie prowadzi do zaburzenia lękowego. Nie mamy podstaw, żeby stawiać między nimi taki prosty znak przyczynowy.
Możliwe jest jednak, że wieloletnie doświadczenia związane z objawami ADHD – szczególnie kiedy pozostają nierozpoznane lub powodują powtarzające się trudności – stają się jednym z elementów środowiska, w którym rozwija się napięcie i potrzeba ciągłego kontrolowania sytuacji.
Dlatego u jednej osoby „muszę o tym myśleć” może wynikać przede wszystkim z trudności z zarządzaniem uwagą i pamięcią o zadaniach, a u innej być częścią szerszego wzorca lękowego.
A czasem jedno zaczyna napędzać drugie.
Kiedy zamartwianie zaczyna bardziej przypominać zaburzenie lękowe?
Każdy człowiek czasem się martwi. Sam fakt, że przed ważnym wydarzeniem wyobrażasz sobie różne scenariusze, nie oznacza zaburzenia lękowego.
W przypadku zaburzenia lękowego uogólnionego, czyli GAD, chodzi o coś więcej.
Charakterystyczne jest nadmierne, uporczywe i trudne do kontrolowania zamartwianie się dotyczące wielu różnych spraw. Myśli mogą krążyć wokół pracy, pieniędzy, zdrowia, relacji, bezpieczeństwa bliskich czy codziennych obowiązków.
Tematy mogą się zmieniać, ale mechanizm pozostaje podobny:
„A co, jeśli wydarzy się coś złego?”
Gdy mózg próbuje przygotować się na wszystko
Zamartwianie często daje złudzenie działania.
Jeżeli przeanalizuję wszystkie możliwości, może nic mnie nie zaskoczy.
Jeżeli przewidzę najgorszy scenariusz, będę na niego przygotowana.
Jeżeli jeszcze chwilę o tym pomyślę, może w końcu znajdę rozwiązanie.
Tyle że rozwiązanie często nie przychodzi.
Pojawia się kolejny scenariusz.
I kolejny.
Właśnie dlatego ważną wskazówką nie jest sama liczba myśli, lecz ich charakter.
W gonitwie myśli związanej z ADHD temat może szybko zmieniać się na kolejny, który akurat przyciągnął uwagę.
W zamartwianiu lękowym uwaga może natomiast wielokrotnie wracać do potencjalnego zagrożenia i prób jego przewidzenia.
To rozróżnienie nie zawsze jest wyraźne. Szczególnie wtedy, gdy ADHD i zaburzenie lękowe występują u tej samej osoby.
ADHD i zaburzenia lękowe naprawdę często występują razem
Nie jest to tylko wrażenie wynikające z podobieństwa niektórych objawów.
Najnowsza metaanaliza badań dorosłych z ADHD wykazała, że osoby z ADHD mają przeciętnie wyższe nasilenie objawów lękowych niż osoby bez ADHD. Analiza objęła 58 badań i 18 821 uczestników.
To mocny sygnał, że związek pomiędzy ADHD a lękiem jest rzeczywisty.
Nie mówi nam jednak, że ADHD jest bezpośrednią przyczyną lęku.
Współwystępowanie może wynikać z wielu nakładających się czynników, a zależności pomiędzy ADHD, codziennymi doświadczeniami, regulacją emocji, snem, stresem i zaburzeniami lękowymi są znacznie bardziej złożone.
Dlatego nie trzeba wybierać pomiędzy „mam ADHD” a „mam zaburzenie lękowe”.
U części osób prawidłową odpowiedzią może być: jedno i drugie.
I wtedy tysiąc scenariuszy w głowie może być efektem kilku procesów działających jednocześnie.
A gdzie w tym wszystkim jest RSD?
Szczególnie intensywne analizowanie może pojawiać się w sytuacjach związanych z relacjami i możliwością odrzucenia.
Ktoś nie odpisał na wiadomość.
Szef podczas spotkania był bardziej zdystansowany niż zwykle.
Partner powiedział: „Porozmawiamy później”.
I zaczyna się:
„Czy coś zrobiłam?”
„Może jest na mnie zły?”
„Dlaczego powiedziałam wtedy to zdanie?”
„Może już ma mnie dość?”
W społeczności osób z ADHD takie doświadczenia często opisuje się pojęciem RSD (rejection sensitive dysphoria), czyli szczególnej wrażliwości na odrzucenie lub jego możliwość.
Trzeba jednak zachować tutaj ostrożność. RSD nie jest odrębnym rozpoznaniem psychiatrycznym ani oficjalnym kryterium diagnostycznym ADHD. Samo intensywne przeżywanie krytyki czy analizowanie reakcji innych osób również nie pozwala stwierdzić, że przyczyną jest ADHD.
W podobnym doświadczeniu mogą spotkać się nadwrażliwość na sygnały społeczne, wcześniejsze doświadczenia odrzucenia, trudności z regulacją emocji, ruminacja i lęk.
Jeżeli ten temat szczególnie Cię dotyczy, szerzej opisujemy go w artykule o RSD i nadwrażliwości na odrzucenie w ADHD.
Dlaczego stres sprawia, że w głowie robi się jeszcze głośniej?
Jeżeli zauważasz, że natłok myśli nasila się w trudniejszych okresach, nie musi to być przypadek.
Stres obciąża funkcje potrzebne do skutecznego kierowania uwagą i działania. Jednocześnie daje mózgowi więcej tematów, które wydają się pilne, ważne albo potencjalnie zagrażające.
Dla osoby z ADHD może to oznaczać jeszcze większą trudność w ustaleniu:
„Którą z tych wszystkich rzeczy mam się zająć teraz?”
Dla osoby z nasilonym lękiem stres może natomiast dostarczać kolejnych powodów do przewidywania:
„Co jeszcze może pójść nie tak?”
Jeżeli występują oba problemy, bardzo łatwo tworzy się błędne koło. Trudności z organizacją zwiększają stres. Stres utrudnia koncentrację. Problemy z koncentracją prowadzą do kolejnych zaległości lub pomyłek. Te zwiększają napięcie i dają materiał do następnego zamartwiania się.
Wtedy znalezienie jednego początku całego procesu może być praktycznie niemożliwe.
Dlaczego wieczorem tysiąc scenariuszy robi się jeszcze głośniejsze?
W ciągu dnia uwagę zajmuje otoczenie. Są ludzie, zadania, wiadomości, rozmowy i rzeczy do zrobienia.
Wieczorem bodźców jest mniej.
Kładziesz się do łóżka i nagle zostajesz sama ze swoją głową.
To dobry moment, żeby przypomnieć sobie rozmowę sprzed trzech dni.
Albo rachunek.
Albo jutrzejsze spotkanie.
Albo wydarzenie, które prawdopodobnie nigdy się nie wydarzy, ale o 1:17 w nocy wydaje się całkiem realnym zagrożeniem.
Problemy ze snem są częste u dorosłych z ADHD, a jednocześnie niewyspanie może dodatkowo pogarszać uwagę, kontrolę emocji i zdolność radzenia sobie ze stresem. Lęk również może utrudniać zasypianie.
W rezultacie może powstać kolejne błędne koło:
natłok myśli → trudność z zaśnięciem → niewyspanie → większa podatność na stres i problemy z koncentracją → jeszcze więcej myśli wieczorem.
Jeżeli właśnie noc jest momentem, w którym Twoja głowa najbardziej nie chce się zatrzymać, warto przeczytać również tekst o ADHD i problemach ze snem.
ADHD, GAD czy jedno i drugie? Co naprawdę pomaga w diagnostyce różnicowej
Nie istnieje jedno pytanie, które pozwala rozstrzygnąć:
„To jest ADHD”.
albo:
„To jest lęk”.
Podobne objawy mogą powstawać z różnych powodów.
Osoba z zaburzeniem lękowym może mieć ogromne trudności z koncentracją, ponieważ znaczną część jej uwagi zajmuje przewidywanie zagrożenia.
Osoba z ADHD może być napięta, ponieważ przez cały dzień próbuje kontrolować zadania, terminy i obowiązki, o których boi się zapomnieć.
A osoba z ADHD i zaburzeniem lękowym może doświadczać obu tych mechanizmów jednocześnie.
Dlatego diagnostyka różnicowa nie polega na liczeniu pojedynczych podobieństw.
Kiedy zaczęły się trudności?
To jedno z kluczowych pytań.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. W diagnostyce szuka się więc dowodów na obecność charakterystycznych trudności już w okresie rozwojowym, nawet jeśli wtedy nikt nie nazywał ich ADHD.
Warto pytać nie tylko:
„Czy teraz trudno mi się skoncentrować?”
ale również:
„Jak funkcjonowałam wcześniej?”
Jak wyglądała szkoła? Odrabianie lekcji? Pilnowanie rzeczy? Organizowanie obowiązków? Czekanie na swoją kolej? Kończenie rozpoczętych zadań? Spóźnienia? Zapominanie?
Początek i przebieg objawów pomagają odróżnić ADHD od problemów z koncentracją, które pojawiły się później wraz z nasilonym lękiem, depresją, przewlekłym stresem czy innym problemem zdrowotnym.
Co dzieje się z Twoją uwagą, kiedy akurat się nie boisz?
To kolejne bardzo użyteczne pytanie kliniczne.
Jeżeli trudności z uwagą wynikają przede wszystkim z lęku, można spodziewać się, że ich nasilenie będzie w pewnym stopniu związane z nasileniem lęku.
W ADHD problemy z regulacją uwagi mogą być obecne również podczas spokojnego dnia.
Możesz nie martwić się niczym szczególnym, a mimo to zgubić klucze, zapomnieć o spotkaniu, rozpocząć pięć zadań jednocześnie albo po kilkunastu minutach odkryć, że zamiast wykonywać swoją pracę czytasz coś zupełnie niezwiązanego z tym, co miałaś zrobić.
To nadal nie jest domowy test na ADHD.
Jest to jednak przykład informacji, które podczas diagnozy mogą pomóc specjaliście zobaczyć wzorzec, a nie tylko pojedynczy objaw.
Czy Twoje myśli uciekają, czy wracają do zagrożenia?
To również nie jest sztywna granica, ale może być ważną wskazówką.
W ADHD uwaga może spontanicznie przeskakiwać pomiędzy tematami. Jedna myśl wywołuje następną, a kilka minut później trudno przypomnieć sobie, od czego właściwie zaczęła się cała sekwencja.
W lękowym zamartwianiu tematy również mogą się zmieniać, ale często łączy je wspólny mianownik:
możliwość, że wydarzy się coś złego.
Dlatego podczas diagnostyki liczy się nie tylko to, że „mam natłok myśli”, lecz również treść, funkcja i kontekst tych myśli.
Dlaczego test internetowy nie rozstrzygnie ADHD czy GAD?
Kwestionariusze mogą być pomocne. Mogą wskazać obszary wymagające dalszego sprawdzenia i uporządkować objawy.
Nie powinny jednak samodzielnie decydować o diagnozie.
Jest to szczególnie ważne właśnie wtedy, gdy ADHD trzeba różnicować z lękiem. Problemy z koncentracją, napięcie, niepokój, trudności ze snem czy poczucie przeciążenia nie są zarezerwowane dla jednego rozpoznania.
Aktualne wytyczne dotyczące ADHD podkreślają znaczenie pełnego wywiadu klinicznego, historii rozwojowej, oceny funkcjonowania w różnych obszarach życia oraz sprawdzenia innych zaburzeń i problemów, które mogą wyjaśniać lub nasilać objawy.
Dlatego dobra diagnostyka nie powinna zaczynać się od pytania:
„Jak udowodnić, że to ADHD?”
Znacznie lepsze pytanie brzmi:
„Co najlepiej wyjaśnia cały obraz trudności tej osoby?”
Najważniejsze pytanie nie brzmi: „ADHD czy lęk?”
Jeżeli masz w głowie tysiąc scenariuszy, naturalna może być potrzeba znalezienia jednej etykiety, która wszystko wyjaśni.
Tyle że czasem takiej jednej odpowiedzi nie ma.
Natłok myśli może być związany z trudnością w regulowaniu uwagi. Powracające analizowanie wydarzeń może przyjmować postać ruminacji. Myślenie o przyszłych zagrożeniach może być zamartwianiem. Do tego mogą dochodzić stres, niewyspanie, silne emocje czy wrażliwość na możliwość odrzucenia.
A ADHD i zaburzenie lękowe mogą występować razem.
Dlatego zamiast pytać wyłącznie:
„Czy moje overthinking to ADHD?”
warto zapytać:
„Co uruchamia moje myśli? Czego dotyczą? Czy uciekają pomiędzy tematami, czy wracają do zagrożenia? Od kiedy mam trudności z uwagą? Co dzieje się z nimi wtedy, kiedy nie odczuwam lęku?”
Odpowiedzi na te pytania nie zastąpią diagnozy. Mogą jednak znacznie lepiej opisać problem niż samo stwierdzenie:
„moja głowa nigdy się nie wyłącza”.
Zobacz także
-
Jeżeli chcesz szerzej zrozumieć, dlaczego ADHD i zaburzenia lękowe bywają ze sobą mylone i jak mogą współwystępować.
-
Więcej o związku pomiędzy ADHD i lękiem oraz o tym, co rzeczywiście wynika z badań.
„Mielonka w głowie” w ADHD – dlaczego mózg nie daje chwili ciszy?
O gonitwie myśli, mind wandering i charakterystycznym poczuciu ciągłego ruchu we własnej głowie.
ADHD i emocje – dlaczego tak trudno przestać przeżywać to, co już się wydarzyło?
O ruminacji, powracaniu do wcześniejszych sytuacji i trudnościach z „odpuszczeniem” emocjonalnego tematu.
RSD w ADHD – czy nadwrażliwość na odrzucenie naprawdę istnieje? Co mówią badania naukowe?
O intensywnych reakcjach na krytykę i możliwość odrzucenia oraz o tym, co wiemy – i czego nadal nie wiemy – o RSD.
ADHD i bezsenność – dlaczego osoby z ADHD mają problemy ze snem? Co mówią badania naukowe?
O problemach z zasypianiem, rytmie dobowym i związku pomiędzy ADHD a snem.
FAQ – ADHD i zamartwianie się
Czy ciągłe zamartwianie się jest objawem ADHD?
Nie jest jednym z podstawowych kryteriów diagnostycznych ADHD. Osoby z ADHD mogą jednak doświadczać natłoku myśli, ruminacji, trudności z odrywaniem uwagi od ważnego emocjonalnie tematu oraz współwystępującego lęku. Dlatego samo częste zamartwianie się nie pozwala stwierdzić, czy jego źródłem jest ADHD.
Czy overthinking może wynikać z ADHD?
Może mieć związek z ADHD, ale „overthinking” nie jest terminem diagnostycznym. Pod tym określeniem mogą kryć się różne zjawiska: gonitwa myśli, mind wandering, ruminacja, zamartwianie się czy lęk antycypacyjny. Warto więc ustalić nie tylko, ile myśli pojawia się w głowie, ale czego dotyczą i co je podtrzymuje.
Jak odróżnić gonitwę myśli w ADHD od lęku?
Nie istnieje jedna prosta cecha pozwalająca zrobić to samodzielnie. W ADHD myśli mogą szybko przeskakiwać pomiędzy różnymi tematami, niekoniecznie związanymi z zagrożeniem. W lękowym zamartwianiu częściej pojawia się powtarzające przewidywanie tego, co może pójść źle. Oba procesy mogą jednak występować jednocześnie.
Czy można mieć jednocześnie ADHD i zaburzenie lękowe?
Tak. ADHD i zaburzenia lękowe często współwystępują. Dlatego podczas diagnostyki ważne jest sprawdzenie, czy wszystkie trudności można wyjaśnić jednym zaburzeniem, czy występują dwa nakładające się problemy.
Czy ruminacje są typowe dla ADHD?
Ruminacja nie jest kryterium diagnostycznym ADHD. Badania wskazują jednak na związki pomiędzy nasileniem objawów ADHD, ruminacją, nadmiernym mind wandering oraz objawami lęku i depresji. Nadal nie oznacza to, że każda ruminacja u osoby z ADHD wynika właśnie z ADHD.
Dlaczego przy ADHD trudno przestać analizować rozmowy?
Może mieć w tym udział kilka procesów: trudność z przekierowaniem uwagi, silna reakcja emocjonalna, ruminacja, lęk lub wrażliwość na możliwość odrzucenia. Jeżeli analizowanie rozmów dotyczy głównie obawy przed oceną czy odrzuceniem, warto brać pod uwagę także inne wyjaśnienia niż samo ADHD.
Czy zaburzenie lękowe może wyglądać jak ADHD?
Częściowo tak. Silny lęk i uporczywe zamartwianie mogą utrudniać koncentrację, pamiętanie informacji czy wykonywanie zadań. Dlatego w diagnostyce ADHD znaczenie ma m.in. historia objawów od okresu rozwojowego oraz to, jak osoba funkcjonuje również wtedy, gdy lęk nie jest nasilony.
Czy test na ADHD pokaże, czy moje problemy wynikają z lęku?
Nie. Kwestionariusz przesiewowy może pomóc wychwycić objawy wymagające dalszej oceny, ale nie zastępuje diagnostyki różnicowej. Szczególnie przy współwystępującym lęku potrzebna jest ocena historii rozwojowej, obecnych objawów, funkcjonowania oraz innych możliwych przyczyn trudności.
Literatura
Hoskins JI, Gooch D, Gilligan-Lee KA. Symptoms of Anxiety in Adults with ADHD: A Systematic Review and Meta-Analysis of Case-Control Studies. Journal of Attention Disorders. 2026. DOI: 10.1177/10870547261459712.
Martz E, Weiner L, Bonnefond A, Weibel S. Disentangling racing thoughts from mind wandering in adult attention deficit hyperactivity disorder. Frontiers in Psychology. 2023;14:1166602. DOI: 10.3389/fpsyg.2023.1166602.
Kandeğer A, Odabaş Ünal Ş, Ergün MT, Yavuz Ataşlar E. Excessive mind wandering, rumination, and mindfulness mediate the relationship between ADHD symptoms and anxiety and depression in adults with ADHD. Clinical Psychology & Psychotherapy. 2024;31(1):e2940. DOI: 10.1002/cpp.2940.
Tamura T, Takagi S, Takahashi H, Sugihara G. The role of self-rumination and self-reflection in depressive symptoms among individuals with attention-deficit/hyperactivity disorder traits. Scientific Reports. 2025. DOI: 10.1038/s41598-025-88303-x.
Soler-Gutiérrez AM, Pérez-González JC, Mayas J. Evidence of emotion dysregulation as a core symptom of adult ADHD: A systematic review. PLOS ONE. 2023;18(1):e0280131. DOI: 10.1371/journal.pone.0280131.
Fuller-Thomson E, Carrique L, MacNeil A. Generalized anxiety disorder among adults with attention deficit hyperactivity disorder. Journal of Affective Disorders. 2022;299:707–714. DOI: 10.1016/j.jad.2021.10.020.
Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D, et al. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews. 2021;128:789–818. DOI: 10.1016/j.neubiorev.2021.01.022.
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87). Aktualne wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia ADHD.
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113). Wytyczne dotyczące zaburzenia lękowego uogólnionego i zaburzenia panicznego u dorosłych.
Australian ADHD Professionals Association (AADPA). Australian Evidence-Based Clinical Practice Guideline for Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD). Australijskie wytyczne kliniczne dotyczące ADHD.