„Sprawdziłem drzwi pięć razy” – ale dlaczego?
Wyobraźmy sobie dwie osoby.
Pierwsza wychodzi z domu, schodzi po schodach i nagle zatrzymuje się:
„Cholera. Zamknąłem drzwi?”
Wraca.
Sprawdza.
Po chwili sytuacja się powtarza, bo podczas zamykania drzwi jednocześnie patrzyła na telefon, myślała o spóźnieniu do pracy i szukała kluczyków do samochodu.
Po prostu nie pamięta momentu zamknięcia drzwi.
Druga osoba dokładnie pamięta, że drzwi zamknęła.
Wie, że przekręciła klucz.
Być może nawet sprawdziła klamkę.
Odchodzi jednak kilka metrów i pojawia się myśl:
„A jeśli jednak nie zamknęłam?”
Wraca.
Sprawdza.
Przez chwilę czuje ulgę.
Po chwili pojawia się kolejna wątpliwość:
„Ale czy na pewno dobrze sprawdziłam?”
Wraca ponownie.
Z zewnątrz obie osoby robią dokładnie to samo.
Wracają sprawdzić drzwi.
Ale przyczyna tego zachowania może być zupełnie inna.
W ADHD problem może wiązać się między innymi z nieuwagą, pamięcią roboczą, rozproszeniem czy wykonywaniem kilku rzeczy jednocześnie.
W OCD – zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym – sprawdzanie może być kompulsją wykonywaną po to, aby zmniejszyć lęk, niepewność albo silny dyskomfort wywołany obsesyjną wątpliwością.
I właśnie dlatego samo obserwowanie zachowania nie zawsze wystarcza do postawienia właściwej diagnozy.
Podobnie może być z koncentracją.
Osoba z ADHD może siedzieć podczas spotkania i po kilku minutach zauważyć, że zupełnie przestała słuchać, ponieważ jej uwagę przejął dźwięk telefonu, rozmowa za drzwiami albo własne skojarzenie, które uruchomiło kolejne pięć myśli.
Osoba z OCD może siedzieć na tym samym spotkaniu i również nie słyszeć połowy rozmowy.
Ale jej uwagę przez cały ten czas może zajmować jedna myśl:
„Czy na pewno wyłączyłam żelazko?”
albo:
„A jeśli powiedziałem wcześniej coś niewłaściwego i kogoś skrzywdziłem?”
Efekt jest podobny:
„Nie mogę się skupić”.
Mechanizm może być zupełnie inny.
To rozróżnienie jest szczególnie ważne, ponieważ problemy z uwagą i funkcjami wykonawczymi nie są charakterystyczne wyłącznie dla ADHD. Badania neuropsychologiczne pokazują, że trudności w niektórych obszarach funkcji wykonawczych obserwuje się również u osób z OCD.
Jednocześnie ADHD i OCD mogą rzeczywiście występować u jednej osoby.
Wtedy obraz staje się jeszcze bardziej skomplikowany.
Człowiek może mieć trudności z organizacją, pamiętaniem, regulacją uwagi i impulsywnością charakterystyczne dla ADHD, a jednocześnie doświadczać obsesji oraz kompulsji związanych z OCD.
Dlatego pytanie:
„ADHD czy OCD?”
nie zawsze ma odpowiedź:
„jedno albo drugie”.
Czasami odpowiedzią jest ADHD.
Czasami OCD.
Czasami objawy jednego zaburzenia mogą przypominać drugie.
A czasami oba rzeczywiście współwystępują.
W tym artykule przyjrzymy się więc nie tylko temu, jak wyglądają zachowania, ale przede wszystkim temu, co może stać za nimi i dlaczego rozpoznanie mechanizmu ma znaczenie dla dalszego leczenia.
ADHD czy OCD? To samo zachowanie może mieć zupełnie inne źródło
ADHD i OCD mogą prowadzić do zachowań, które na pierwszy rzut oka wyglądają podobnie. Człowiek może mieć trudności z koncentracją, wielokrotnie coś sprawdzać, wracać do tej samej czynności, nie potrafić przerwać myślenia albo przez długi czas pozostawać „uwięziony” przy jednej rzeczy.
To jednak nie oznacza, że ADHD i OCD są do siebie podobnymi zaburzeniami.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, którego objawy dotyczą między innymi regulacji uwagi, impulsywności, aktywności oraz funkcji wykonawczych.
OCD, czyli zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, charakteryzuje się występowaniem obsesji, kompulsji lub obu tych zjawisk.
Obsesje to nawracające, uporczywe myśli, obrazy lub impulsy, które są doświadczane jako niechciane i mogą wywoływać silny lęk lub dyskomfort. Kompulsje natomiast to powtarzające się zachowania albo czynności umysłowe, które człowiek czuje się zmuszony wykonywać – często po to, aby zmniejszyć napięcie, uzyskać poczucie pewności albo zapobiec wydarzeniu, którego się obawia.
Dlatego podczas różnicowania ADHD i OCD nie wystarczy stworzyć listy zachowań.
Trzeba przyjrzeć się ich funkcji, kontekstowi i historii.
„Nie mogę się skupić” – ADHD czy głowa zajęta obsesją?
Trudności z koncentracją są jednym z najbardziej charakterystycznych objawów ADHD. Jednocześnie samo stwierdzenie:
„Mam problemy z koncentracją”
nie oznacza jeszcze ADHD.
Wyobraźmy sobie osobę, która próbuje przeczytać kilka stron książki.
W ADHD uwaga może odpływać pod wpływem bodźców zewnętrznych lub własnych skojarzeń. Człowiek czyta jedno zdanie, przypomina sobie o mailu, po chwili zastanawia się, co zrobi jutro, następnie zauważa dźwięk telefonu i po kilku minutach orientuje się, że nie wie, o czym były ostatnie trzy strony.
W OCD sytuacja może wyglądać inaczej.
Osoba czyta książkę, ale w jej głowie pojawia się uporczywa wątpliwość:
„Czy na pewno wyłączyłam kuchenkę?”
Próbuje wrócić do tekstu.
Po chwili myśl pojawia się ponownie.
„A jeśli jednak jej nie wyłączyłam?”
„Może powinnam sprawdzić?”
„Przecież pamiętam, że wyłączyłam… ale czy na pewno?”
Kilka minut później człowiek również nie pamięta niczego z przeczytanej strony.
W obu przypadkach możemy więc usłyszeć:
„Nie potrafię się skoncentrować”.
Ale w jednym przypadku trudność może wynikać przede wszystkim z problemów z regulacją uwagi, a w drugim – z tego, że znaczną część zasobów poznawczych zajmują obsesyjne myśli.
To ważne również dlatego, że badania neuropsychologiczne wskazują, iż osoby z OCD mogą doświadczać trudności w różnych obszarach funkcji wykonawczych. Problemy z koncentracją czy organizacją działania nie są więc automatycznie dowodem na ADHD.
Chaos kontra kontrola – ale ten podział może być zwodniczy
ADHD często kojarzy się z chaosem.
Nieopłacone rachunki.
Pięć rozpoczętych rzeczy.
Telefon pozostawiony w łazience.
Klucze, których znowu nie można znaleźć.
Spóźnienia.
Problemy z planowaniem.
OCD natomiast stereotypowo kojarzy się z porządkiem, perfekcją i kontrolą.
Taki podział jest jednak zbyt prosty.
OCD nie oznacza bycia pedantycznym, perfekcyjnym ani wyjątkowo dobrze zorganizowanym.
Osoba z OCD może mieć bałagan w mieszkaniu. Może się spóźniać. Może mieć trudności z podejmowaniem decyzji. Może przez godzinę przygotowywać się do wyjścia z domu, ponieważ musi sprawdzać określone rzeczy albo wielokrotnie wykonywać pewne czynności.
Kontrola w OCD nie musi więc oznaczać sprawnego kontrolowania własnego życia.
Czasami jest wręcz odwrotnie.
To obsesje i kompulsje zaczynają kontrolować człowieka.
„Sprawdzam pięć razy” – zapominanie w ADHD czy kompulsja w OCD?
Sprawdzanie jest jednym z najlepszych przykładów pokazujących, dlaczego w diagnostyce tak ważne jest pytanie o mechanizm zachowania.
Osoba z ADHD może wracać do samochodu, ponieważ naprawdę nie pamięta:
„Czy go zamknąłem?”
Była rozproszona. Rozmawiała przez telefon. Myślała o czymś innym. Czynność została wykonana niemal automatycznie i nie została dobrze zapisana w pamięci.
W OCD człowiek może natomiast pamiętać, że zamknął samochód, ale mimo to nie potrafić zaufać temu wspomnieniu.
Sprawdza.
Odchodzi.
Pojawia się wątpliwość.
Wraca.
Sprawdza ponownie.
Każde sprawdzenie może na moment zmniejszyć napięcie. Problem polega na tym, że ulga jest krótkotrwała, a kolejne sprawdzanie może podtrzymywać cały mechanizm.
Oczywiście pojedyncze zachowanie nie pozwala rozpoznać ani ADHD, ani OCD. Osoby bez żadnego z tych zaburzeń również czasami wracają sprawdzić drzwi czy samochód.
Znaczenie ma częstotliwość, funkcja zachowania, związany z nim dyskomfort oraz wpływ na codzienne życie.
Powtarzanie zachowania – hiperfokus, trudność z przełączeniem czy kompulsja?
W ADHD zdarza się, że człowiek bardzo mocno angażuje uwagę w interesującą czynność i ma ogromną trudność z jej przerwaniem.
Może przez kilka godzin poprawiać prezentację, grać, czytać o interesującym go temacie albo reorganizować jakiś projekt.
Nie dlatego, że wierzy, iż stanie się coś złego, jeśli tego nie zrobi.
Po prostu jego uwaga została bardzo silnie zaangażowana i trudno ją przenieść gdzie indziej.
W OCD powtarzanie może mieć zupełnie inną funkcję.
Człowiek może kilkanaście razy przeczytać wysłaną wiadomość, ponieważ boi się, że napisał coś obraźliwego.
Może wielokrotnie myć ręce z powodu lęku przed zanieczyszczeniem.
Może powtarzać określone słowa w myślach, dopóki nie pojawi się poczucie, że zrobił to „właściwie”.
Co więcej, kompulsje nie zawsze są widoczne dla innych.
Mogą mieć charakter czynności umysłowych: liczenia, analizowania, odtwarzania wydarzeń, powtarzania słów, modlitw czy ciągłego sprawdzania we własnej pamięci, czy coś na pewno się wydarzyło.
Dlatego OCD może przez lata pozostawać niewidoczne dla otoczenia.
„Nie mogę przestać o tym myśleć” – natłok myśli w ADHD a obsesje w OCD
To kolejny obszar, w którym język pacjenta może brzmieć bardzo podobnie.
Osoba z ADHD może powiedzieć:
„Moja głowa nigdy się nie wyłącza”.
Jedna myśl prowadzi do następnej. Pojawiają się skojarzenia, pomysły, plany, wspomnienia. Człowiek zaczyna myśleć o pracy, po chwili o wakacjach, potem przypomina sobie o niezapłaconym rachunku, następnie zaczyna planować remont kuchni.
W OCD częściej mamy do czynienia z nawracającą obsesją lub określonym obszarem wątpliwości, który uporczywie wraca.
„A jeśli kogoś skrzywdzę?”
„A jeśli jestem niebezpiecznym człowiekiem?”
„A jeśli się czymś zaraziłem?”
„A jeśli zdradziłam partnera i tego nie pamiętam?”
„A jeśli ta myśl mówi coś strasznego o tym, kim naprawdę jestem?”
Ważne jest przy tym, że treść obsesji nie jest równoznaczna z intencją człowieka.
Natrętna myśl o skrzywdzeniu kogoś nie oznacza, że osoba chce kogokolwiek skrzywdzić. W OCD właśnie sprzeczność takiej myśli z wartościami człowieka może być źródłem ogromnego lęku i prowadzić do kolejnych prób upewniania się, analizowania czy unikania.
Dlatego OCD nie sprowadza się do stereotypowego:
„ciągle myję ręce i wszystko musi być równo”.
Obsesje mogą dotyczyć odpowiedzialności, zdrowia, religii, seksualności, relacji, moralności, możliwości wyrządzenia krzywdy i wielu innych obszarów.
Impulsywność i kompulsywność to nie to samo
ADHD bardzo często kojarzymy z impulsywnością.
Pojawia się bodziec, emocja albo możliwość natychmiastowej nagrody i człowiek działa, zanim zdąży w pełni przewidzieć konsekwencje.
„Chcę – robię.”
„Pomyślałem – powiedziałem.”
„Zobaczyłem – kupiłem.”
Kompulsja w OCD może wyglądać zupełnie inaczej.
Człowiek często nie chce wykonywać danej czynności.
Wie, że sprawdzał drzwi.
Wie, że kolejne sprawdzenie prawdopodobnie niczego nie zmieni.
Wie, że mycie rąk po raz kolejny nie jest potrzebne.
A mimo to doświadcza silnego przymusu:
„Muszę to zrobić jeszcze raz”.
Nie dlatego, że czynność jest szczególnie przyjemna.
Często właśnie dlatego, że jej niewykonanie oznacza konieczność pozostania z lękiem, niepewnością lub poczuciem, że „coś jest nie tak”.
W literaturze ADHD i OCD bywały opisywane w kontekście wymiaru impulsywność–kompulsywność, ale współczesny obraz obu zaburzeń jest bardziej złożony i nie można traktować ich po prostu jako swoich przeciwieństw.
Dla pacjenta ważniejsza jest praktyczna różnica:
impuls może popychać do szybkiego działania, natomiast kompulsja może zmuszać do wykonania czynności w odpowiedzi na obsesję, lęk lub silny dyskomfort.
Historia objawów może powiedzieć więcej niż ich lista
Podczas diagnozy ADHD bardzo ważne jest spojrzenie wstecz.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, dlatego nie pytamy wyłącznie:
„Jak funkcjonujesz dzisiaj?”
Pytamy również o dzieciństwo i okres dorastania.
Czy już wtedy pojawiały się trudności z koncentracją?
Zapominanie?
Gubienie rzeczy?
Problemy z kończeniem zadań?
Impulsywność?
Trudność z organizacją?
W przypadku podejrzenia OCD trzeba natomiast dokładnie przyjrzeć się obsesjom i kompulsjom.
Kiedy się pojawiły?
Jaką mają treść?
Co człowiek czuje, kiedy próbuje nie wykonać kompulsji?
Ile czasu zajmują?
Czy pojawia się unikanie?
Czy potrzebuje ciągłego upewniania się u innych?
Czy rytuały rzeczywiście dają ulgę – a jeśli tak, na jak długo?
I wreszcie jedno z bardzo ważnych pytań w diagnostyce różnicowej:
Czy trudności z uwagą, organizacją i impulsywnością były obecne również wcześniej i występują niezależnie od momentów, w których umysł jest pochłonięty obsesjami?
Bo czasami problemy z koncentracją rzeczywiście są częścią ADHD.
Czasami człowiek nie może się skoncentrować dlatego, że jego uwagę przez znaczną część dnia zajmuje OCD.
A czasami obie rzeczy są prawdziwe jednocześnie. Kliknij tutaj i rozpocznij diagnozę.
ADHD i OCD jednocześnie – co się dzieje, kiedy impulsywność spotyka się z przymusem kontroli?
Czasami podczas diagnozy okazuje się, że odpowiedź na pytanie:
„ADHD czy OCD?”
brzmi:
„ADHD i OCD”.
Oba zaburzenia mogą rzeczywiście występować u jednej osoby. Trzeba jednak zachować ostrożność przy interpretowaniu danych dotyczących ich współwystępowania. Badania podają bardzo różne wartości, a przeglądy naukowe zwracają uwagę, że część tej rozbieżności może wynikać między innymi z różnic metodologicznych oraz z tego, że niektóre objawy OCD mogą przypominać objawy ADHD.
Dlatego samo stwierdzenie:
„Mam problemy z koncentracją, więc oprócz OCD na pewno mam ADHD”
nie wystarcza.
Podobnie jak:
„Ciągle coś sprawdzam, więc oprócz ADHD na pewno mam OCD”.
Jeżeli oba zaburzenia rzeczywiście współwystępują, warto spróbować rozdzielić ich mechanizmy. Ma to znaczenie nie tylko dla diagnozy, ale również dla późniejszego leczenia.
„Mam chaos w głowie, a jednocześnie potrzebuję pewności”
Wyobraźmy sobie osobę, która ma ADHD i OCD.
Z jednej strony zapomina o terminach, gubi rzeczy, odkłada zadania, łatwo się rozprasza i ma trudność z planowaniem.
Z drugiej strony doświadcza obsesyjnych wątpliwości i potrzeby sprawdzania.
Wychodzenie z domu może więc wyglądać tak:
„Gdzie są moje klucze?”
„Zapomniałem telefonu.”
„Muszę jeszcze odpisać na tę wiadomość.”
„Czy zamknąłem okno?”
„Tak, zamknąłem.”
„Ale czy na pewno?”
„Sprawdzę jeszcze raz.”
„Dobra, wychodzę.”
„A gaz?”
W takim przypadku nie wszystkie trudności muszą pochodzić z jednego źródła.
Część może wynikać z problemów z uwagą i funkcjami wykonawczymi związanych z ADHD.
Część – z obsesji i kompulsji związanych z OCD.
A czasami jedno może dodatkowo komplikować drugie.
ADHD może utrudniać radzenie sobie z OCD
Leczenie OCD wymaga aktywnego zaangażowania pacjenta.
Jedną z najlepiej przebadanych metod psychoterapii OCD jest terapia poznawczo-behawioralna wykorzystująca ERP – ekspozycję z powstrzymaniem reakcji.
W dużym uproszczeniu człowiek stopniowo konfrontuje się z sytuacjami wywołującymi lęk lub dyskomfort, jednocześnie ucząc się nie wykonywać kompulsji, która dotychczas przynosiła chwilową ulgę.
Jeżeli jednak jednocześnie występuje ADHD, realizowanie takiego planu może być trudniejsze.
Nie dlatego, że osoba „nie chce pracować”.
Może zapominać o ustalonych zadaniach.
Odkładać ich wykonanie.
Mieć trudność z regularnością.
Tracić motywację, kiedy efekt nie jest natychmiastowy.
Mieć problemy z planowaniem i organizacją ćwiczeń pomiędzy sesjami.
Dlatego współwystępowanie ADHD może wymagać takiego prowadzenia terapii, które uwzględnia również trudności wykonawcze pacjenta.
OCD może wyglądać jak jeszcze większe ADHD
Możliwa jest również odwrotna sytuacja.
Osoba z ADHD już wcześniej miała problemy z organizacją i zarządzaniem czasem.
Jeżeli do tego dochodzą nasilone obsesje i kompulsje, codzienne funkcjonowanie może stać się jeszcze trudniejsze.
Przygotowanie się do pracy trwa dłużej, ponieważ pojawiają się rytuały.
Wysłanie prostego maila zajmuje kilkadziesiąt minut, ponieważ trzeba wielokrotnie sprawdzić jego treść.
Podjęcie decyzji staje się trudne, ponieważ pojawia się potrzeba uzyskania absolutnej pewności.
Wieczorem człowiek miał zrobić kilka rzeczy, ale znaczną część czasu pochłonęło analizowanie jednej sytuacji.
Następnego dnia mówi:
„Znowu niczego nie zrobiłem. Moje ADHD jest koszmarne”.
Tymczasem część problemu może wynikać z ADHD, ale część czasu i zasobów poznawczych może być pochłaniana przez OCD.
To kolejny powód, dla którego warto patrzeć na cały obraz funkcjonowania, a nie automatycznie przypisywać każdy problem diagnozie, którą człowiek już posiada.
Kiedy potrzeba pewności staje się pułapką
Jednym z ważnych tematów w OCD jest trudność w tolerowaniu niepewności.
Większość ludzi wychodzi z domu bez stuprocentowej gwarancji, że niczego nie przeoczyli.
Nie mamy absolutnej pewności, że nie popełniliśmy błędu.
Nie możemy mieć całkowitej pewności, że nigdy nikogo nie uraziliśmy.
Nie możemy przewidzieć wszystkich konsekwencji swoich decyzji.
W OCD potrzeba uzyskania pewności może jednak prowadzić do kolejnych prób jej zdobywania.
Sprawdzania.
Analizowania.
Pytania innych:
„Na pewno nic złego nie powiedziałem?”
Wyszukiwania informacji w Internecie.
Odtwarzania wydarzenia w pamięci.
Próby udowodnienia sobie, że nie wydarzyło się nic złego.
Problem polega na tym, że kolejne upewnienie może przynieść ulgę tylko na chwilę.
Potem pojawia się:
„A jeśli jednak…?”
I cykl zaczyna się ponownie.
Leczenie ADHD nie jest leczeniem OCD – i odwrotnie
Jeżeli u jednej osoby występują oba zaburzenia, bardzo ważne jest, aby nie próbować sprowadzić całego problemu do jednej diagnozy.
Strategie pomocne w ADHD mogą obejmować między innymi pracę nad organizacją, planowaniem, zarządzaniem czasem, regulacją uwagi i funkcjami wykonawczymi. U części pacjentów elementem leczenia jest również farmakoterapia ADHD.
W OCD podstawowe znaczenie ma leczenie ukierunkowane właśnie na mechanizm obsesji i kompulsji. W psychoterapii szczególnie istotne miejsce zajmuje CBT z ERP, a w leczeniu farmakologicznym stosowane są przede wszystkim leki serotoninergiczne dobrane przez lekarza.
To rozróżnienie ma ogromne znaczenie.
Wyobraźmy sobie osobę, która codziennie przed wyjściem z domu kilkanaście razy sprawdza kuchenkę.
Jeżeli powodem jest OCD, stworzenie jeszcze dokładniejszej checklisty:
„Sprawdź kuchenkę przed wyjściem”
może nie rozwiązać problemu.
W niektórych sytuacjach taka strategia może wręcz zostać włączona do systemu upewniania się.
Z kolei powiedzenie osobie z ADHD:
„Po prostu zaakceptuj niepewność”
nie rozwiąże problemu, jeżeli rzeczywistą trudnością jest to, że podczas wykonywania codziennych czynności łatwo się rozprasza i później naprawdę nie pamięta, czy coś zrobiła.
Dlatego ponownie wracamy do najważniejszego pytania tego artykułu:
nie tylko „co robisz?”, ale „dlaczego to robisz?”.
„Mam OCD. Czy leki na ADHD mogą je nasilić?”
To pytanie może pojawić się szczególnie u osób, które otrzymują obie diagnozy.
Nie ma tutaj jednej odpowiedzi właściwej dla każdego pacjenta.
W literaturze można znaleźć zarówno obawy dotyczące możliwości pojawienia się lub nasilenia objawów obsesyjno-kompulsyjnych podczas leczenia psychostymulantami, jak i pojedyncze opisy przypadków, w których odpowiednio prowadzone leczenie ADHD u osoby z ADHD i OCD wiązało się z poprawą funkcjonowania, a nawet zmniejszeniem części objawów OCD.
Problem polega na tym, że dowody dotyczące farmakoterapii konkretnie w populacji osób z jednoczesnym ADHD i OCD są nadal ograniczone.
Dlatego nie można stworzyć prostej zasady:
„Przy OCD nie wolno leczyć ADHD stymulantami”.
Ale nie można również zakładać:
„Lek na ADHD rozwiąże również OCD”.
Decyzja dotycząca farmakoterapii powinna być podejmowana indywidualnie przez lekarza, z uwzględnieniem obrazu obu zaburzeń oraz monitorowaniem zmian zarówno w objawach ADHD, jak i OCD.
A co, jeśli pojawia się również uzależnienie?
W przypadku ADHD temat uzależnień jest szczególnie istotny, ponieważ wiemy, że osoby z ADHD są bardziej narażone na rozwój zaburzeń związanych z używaniem substancji.
Jeżeli jednak obok ADHD występuje OCD, warto przyjrzeć się jeszcze jednej rzeczy:
jaką funkcję pełni substancja?
Czy alkohol pozwala na chwilę „wyłączyć głowę”?
Czy zmniejsza napięcie związane z obsesyjnym analizowaniem?
Czy używanie pojawia się po wielu godzinach walki z natrętnymi myślami?
Czy impulsywność i potrzeba natychmiastowej ulgi związane z ADHD zwiększają prawdopodobieństwo sięgnięcia po substancję?
A może używanie ma jeszcze zupełnie inną funkcję?
Nie oznacza to, że OCD prowadzi do uzależnienia ani że każda osoba z ADHD i OCD będzie używała substancji.
Uzależnienie jest zjawiskiem wieloczynnikowym.
Jeżeli jednak występują ADHD, OCD i uzależnienie, leczenie jednego obszaru bez zauważenia pozostałych może pozostawiać ważną część problemu poza terapią.
Dlaczego pytanie „ADHD czy OCD?” czasami jest źle postawione?
W diagnostyce bardzo kuszące jest szukanie jednej odpowiedzi.
„To wszystko przez ADHD.”
Albo:
„To jednak OCD.”
Tymczasem rzeczywistość kliniczna często jest bardziej skomplikowana.
Problemy z koncentracją mogą wynikać z ADHD.
Mogą być nasilane przez obsesje.
Powtarzanie czynności może wynikać z rozproszenia i braku pewności, czy zadanie zostało wykonane.
Może być kompulsją.
Trudność z przerwaniem działania może być związana z regulacją uwagi.
Może być elementem rytuału.
A u jednej osoby kilka z tych mechanizmów może występować jednocześnie.
Dlatego dobra diagnostyka różnicowa nie powinna polegać na dopasowaniu człowieka do jednej listy objawów.
Trzeba przyjrzeć się historii rozwojowej, funkcjonowaniu w różnych obszarach życia, charakterowi problemów z uwagą, obecności obsesji i kompulsji, temu, co poprzedza dane zachowanie oraz temu, co dzieje się po jego wykonaniu.
Bo dwie osoby mogą powiedzieć:
„Nie mogę przestać”.
Jedna nie może przestać, ponieważ jej uwaga została pochłonięta przez interesującą czynność.
Druga nie może przestać, ponieważ kolejne wykonanie rytuału na chwilę zmniejsza lęk.
Trzecia może doświadczać obu tych mechanizmów.
I właśnie dlatego właściwe rozpoznanie ma znaczenie dla tego, jak później będzie wyglądała pomoc.
Zobacz także
Jeżeli interesuje Cię diagnostyka różnicowa ADHD i zaburzeń, których objawy mogą się częściowo nakładać, przeczytaj również:
ADHD i ChAD – podobne objawy, dwa różne zaburzenia. Jak je odróżnić i co, jeśli występują razem?
ADHD i autyzm – kiedy występują razem. Czym jest AuDHD i jak może wyglądać u dorosłych?
ADHD, borderline i uzależnienia – podobne objawy, różne mechanizmy. Co, jeśli występują razem?
Jak wygląda kompleksowa diagnostyka w UADHD? Dlaczego nie skupiamy się wyłącznie na objawie
Podsumowanie – ADHD i OCD mogą wyglądać podobnie, ale podobne zachowanie nie oznacza tego samego mechanizmu
ADHD i OCD to dwa różne zaburzenia, które mogą jednak prowadzić do zachowań opisywanych przez pacjentów bardzo podobnymi słowami.
„Nie mogę się skupić”.
„Ciągle wracam do tego samego”.
„Nie potrafię tego przerwać”.
„Moja głowa cały czas pracuje”.
„Muszę sprawdzić jeszcze raz”.
W ADHD za częścią takich trudności mogą stać problemy z regulacją uwagi, pamięcią roboczą, hamowaniem reakcji, organizacją czy przełączaniem się pomiędzy zadaniami.
W OCD kluczowe stają się obsesje i kompulsje – nawracające, niechciane myśli, obrazy lub impulsy oraz zachowania lub czynności umysłowe wykonywane między innymi po to, aby zmniejszyć lęk, napięcie czy poczucie niepewności.
Dlatego osoba z ADHD może wrócić sprawdzić drzwi, ponieważ naprawdę nie pamięta, czy je zamknęła.
Osoba z OCD może pamiętać, że je zamknęła, ale nadal doświadczać:
„A jeśli jednak nie?”
To oczywiście tylko przykład, a nie sposób samodzielnego rozpoznawania któregokolwiek z zaburzeń.
Co więcej, ADHD i OCD mogą występować jednocześnie. Wtedy trudności z uwagą i funkcjami wykonawczymi mogą nakładać się na obsesje, kompulsje, unikanie oraz potrzebę uzyskiwania pewności.
Właśnie dlatego diagnostyka różnicowa nie powinna polegać wyłącznie na odhaczaniu objawów z listy.
Znaczenie ma historia rozwojowa.
Moment pojawienia się trudności.
Sytuacje, w których występują.
To, co poprzedza dane zachowanie.
Emocje i myśli, które mu towarzyszą.
A przede wszystkim funkcja, jaką dane zachowanie pełni.
Bo w gabinecie dwie osoby mogą powiedzieć dokładnie to samo:
„Nie mogę przestać tego robić”.
Ale żeby naprawdę zrozumieć ich trudność, trzeba zadać kolejne pytanie:
„Co się dzieje, kiedy próbujesz tego nie zrobić?”
I czasami właśnie odpowiedź na to pytanie zaczyna pokazywać, czy mamy do czynienia z ADHD, OCD, inną trudnością – czy też ze współwystępowaniem kilku problemów.
FAQ – ADHD i OCD
1. Czy ADHD i OCD mogą występować jednocześnie?
Tak. U jednej osoby możliwe jest rozpoznanie zarówno ADHD, jak i zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. Dane dotyczące częstości ich współwystępowania są jednak zróżnicowane, dlatego nie należy zakładać drugiej diagnozy wyłącznie na podstawie pojedynczych podobnych objawów.
2. Czy OCD można pomylić z ADHD?
W niektórych sytuacjach tak. Osoba pochłonięta obsesjami może mieć trudność z koncentracją, kończeniem zadań czy uczestniczeniem w rozmowie. Z zewnątrz może wyglądać na rozproszoną, mimo że przyczyną problemu jest to, że jej uwagę zajmują obsesyjne myśli.
3. Czy ADHD można pomylić z OCD?
Pewne zachowania związane z ADHD mogą zostać błędnie zinterpretowane jako objawy OCD. Przykładem może być wielokrotne sprawdzanie czegoś dlatego, że osoba była rozproszona i rzeczywiście nie pamięta, czy wykonała daną czynność. W OCD mechanizm sprawdzania może być związany z obsesyjną wątpliwością i potrzebą redukcji lęku lub niepewności.
4. Czym różni się natłok myśli w ADHD od obsesji w OCD?
W ADHD myśli często szybko się zmieniają, tworzą kolejne skojarzenia i konkurują o uwagę. W OCD częściej pojawia się określona, uporczywie powracająca myśl, obraz lub impuls, który jest niechciany i powoduje lęk albo silny dyskomfort. Sam sposób doświadczania myśli nie wystarcza jednak do postawienia diagnozy.
5. Czy ciągłe sprawdzanie oznacza OCD?
Nie. Ludzie sprawdzają różne rzeczy z wielu powodów. Znaczenie ma między innymi to, dlaczego dana osoba sprawdza, jak często to robi, co czuje, kiedy próbuje tego nie zrobić, ile czasu zajmuje jej to zachowanie oraz jak wpływa ono na codzienne funkcjonowanie.
6. Czy osoba z OCD wie, że jej obawy są przesadne?
Wgląd w OCD może być różny. Wiele osób zdaje sobie sprawę, że ich obawy lub rytuały są nadmierne, a mimo to bardzo trudno im przerwać kompulsję. U innych przekonanie o realności zagrożenia może być znacznie silniejsze. Dlatego nie można wykluczyć OCD tylko dlatego, że człowiek jest mocno przekonany do swoich obaw.
7. Czy OCD zawsze oznacza mycie rąk i zamiłowanie do porządku?
Nie. To jeden z najbardziej utrwalonych stereotypów dotyczących OCD. Obsesje mogą dotyczyć między innymi odpowiedzialności, możliwości wyrządzenia krzywdy, zdrowia, moralności, religii, seksualności czy relacji. Kompulsje mogą być również całkowicie niewidoczne dla otoczenia, ponieważ mogą odbywać się w myślach.
8. Czy kompulsje mogą występować tylko w głowie?
Tak. Kompulsją może być nie tylko widoczne zachowanie, takie jak sprawdzanie czy mycie. Mogą to być również czynności umysłowe: liczenie, powtarzanie określonych słów, analizowanie, odtwarzanie wydarzeń czy próby uzyskania całkowitej pewności.
9. Czy hiperfokus w ADHD jest tym samym co kompulsja w OCD?
Nie. Osoba w stanie bardzo silnego zaangażowania uwagi może mieć trudność z oderwaniem się od interesującej czynności. Kompulsja w OCD jest natomiast związana z innym mechanizmem i często wykonywana jest w odpowiedzi na obsesję, lęk, napięcie lub potrzebę uzyskania poczucia pewności. Z zewnątrz oba zachowania mogą jednak wyglądać jak „niemożność przerwania”.
10. Czy perfekcjonizm oznacza OCD?
Nie. Perfekcjonizm sam w sobie nie jest równoznaczny z OCD. Podobnie zamiłowanie do porządku, planowania czy wykonywania rzeczy bardzo dokładnie nie oznacza zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego.
11. Czy można mieć ADHD i jednocześnie być bardzo uporządkowaną osobą?
Tak. ADHD nie oznacza, że człowiek musi mieć bałagan albo być całkowicie niezorganizowany. Niektóre osoby tworzą bardzo rozbudowane systemy organizacji właśnie po to, aby kompensować swoje trudności. Dlatego diagnozy nie stawia się na podstawie tego, czy ktoś ma uporządkowane biurko.
12. Jak leczy się OCD, jeśli jednocześnie występuje ADHD?
Plan leczenia powinien uwzględniać oba zaburzenia. W przypadku OCD jedną z najlepiej przebadanych metod psychoterapii jest terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją i powstrzymaniem reakcji (ERP). W ADHD stosuje się między innymi psychoedukację, strategie dotyczące funkcji wykonawczych i psychoterapię, a u części pacjentów również farmakoterapię. Konkretna kolejność i sposób łączenia metod powinny być ustalane indywidualnie.
13. Czy leki na ADHD mogą nasilać OCD?
Nie można odpowiedzieć na to pytanie jedną prostą zasadą dotyczącą wszystkich pacjentów. Dane dotyczące leczenia osób z jednoczesnym ADHD i OCD są ograniczone. Dlatego przy współwystępowaniu obu zaburzeń farmakoterapia powinna być prowadzona przez lekarza z obserwacją zarówno objawów ADHD, jak i objawów obsesyjno-kompulsyjnych.
14. Czy ADHD i OCD mogą zwiększać ryzyko uzależnienia?
ADHD jest dobrze udokumentowanym czynnikiem związanym ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń związanych z używaniem substancji. W przypadku osoby z OCD warto dodatkowo sprawdzić, czy alkohol lub inne substancje nie zaczęły pełnić funkcji chwilowego zmniejszania napięcia, lęku lub „wyłączania” uporczywego myślenia. Nie oznacza to jednak, że OCD automatycznie prowadzi do uzależnienia – rozwój uzależnienia jest wieloczynnikowy.
15. Po czym najlepiej rozpoznać, czy mam ADHD, OCD czy oba zaburzenia?
Nie istnieje pojedyncze pytanie ani objaw, który pozwala to wiarygodnie rozstrzygnąć. Potrzebna jest diagnostyka uwzględniająca historię rozwojową, charakter trudności z uwagą i funkcjami wykonawczymi, obecność obsesji i kompulsji, ich funkcję, czas występowania oraz wpływ na codzienne życie.
Najważniejsze jest więc nie tylko:
„Jak wygląda moje zachowanie?”
ale również:
„Co uruchamia to zachowanie, czemu ono służy i co dzieje się, kiedy próbuję go nie wykonać?”
Literatura
Abramovitch A., Dar R., Mittelman A., Wilhelm S. (2015). Comorbidity Between Attention Deficit/Hyperactivity Disorder and Obsessive-Compulsive Disorder Across the Lifespan: A Systematic and Critical Review. Harvard Review of Psychiatry, 23(4), 245–262.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26052877/
Systematyczny przegląd dotyczący współwystępowania ADHD i OCD. Autorzy zwracają uwagę na bardzo zróżnicowane wyniki badań oraz ryzyko błędnego interpretowania części objawów OCD jako objawów ADHD. (PubMed)Abramovitch A., Dar R., Hermesh H., Schweiger A. (2012). Comparative neuropsychology of adult obsessive-compulsive disorder and attention deficit/hyperactivity disorder: implications for a novel executive overload model of OCD. Journal of Neuropsychology, 6(2), 161–191.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22257360/
Badanie bezpośrednio porównujące dorosłych z ADHD, OCD oraz osoby zdrowe. Pokazuje zarówno podobieństwa w zakresie niektórych trudności wykonawczych, jak i różnice dotyczące m.in. impulsywności. (PubMed)Snyder H.R., Kaiser R.H., Warren S.L., Heller W. (2015). Obsessive-compulsive disorder is associated with broad impairments in executive function: A meta-analysis. Clinical Psychological Science, 3(2), 301–330.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25755918/
Metaanaliza 110 badań pokazująca, że u osób z OCD mogą występować trudności w wielu obszarach funkcji wykonawczych. To ważne w diagnostyce różnicowej, ponieważ problemy z koncentracją i wykonaniem zadań nie są charakterystyczne wyłącznie dla ADHD. (PubMed)Del Casale A., Rapinesi C., Kotzalidis G.D. i wsp. (2016). Executive functions in obsessive-compulsive disorder: An activation likelihood estimate meta-analysis of fMRI studies. World Journal of Biological Psychiatry, 17(5), 378–393.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26642972/
Metaanaliza badań neuroobrazowych dotyczących funkcji wykonawczych u osób z OCD. (PubMed)Abramovitch A., McKay D. (2024). The relationship between cognitive phenotypes of compulsivity and impulsivity and clinical variables in obsessive-compulsive disorder: A systematic review and meta-analysis. Comprehensive Psychiatry, 131, 152491.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38714143/
Nowszy przegląd systematyczny i metaanaliza 112 badań obejmujących ponad 8300 osób. Pokazuje, że obraz OCD nie sprowadza się wyłącznie do „kompulsywności” – w badaniach neuropsychologicznych obserwuje się również nieprawidłowości związane z impulsywnością. (PubMed)Fineberg N.A., Hollander E., Pallanti S. i wsp. (2020). Clinical advances in obsessive-compulsive disorder: a position statement by the International College of Obsessive Compulsive Spectrum Disorders. International Clinical Psychopharmacology, 35(4), 173–193.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Clinical+advances+in+obsessive-compulsive+disorder+Fineberg+2020Hirschtritt M.E., Bloch M.H., Mathews C.A. (2017). Obsessive-Compulsive Disorder: Advances in Diagnosis and Treatment. JAMA, 317(13), 1358–1367.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Obsessive-Compulsive+Disorder+Advances+in+Diagnosis+and+Treatment+Hirschtritt
Przegląd dotyczący obrazu klinicznego, diagnostyki i leczenia OCD, w tym terapii poznawczo-behawioralnej wykorzystującej ekspozycję z powstrzymaniem reakcji (ERP).Hezel D.M., Simpson H.B. (2019). Exposure and response prevention for obsessive-compulsive disorder: A review and new directions. Indian Journal of Psychiatry, 61(Suppl 1), S85–S92.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Exposure+and+response+prevention+for+obsessive-compulsive+disorder+Hezel+Simpson
Przegląd dotyczący ERP – jednej z podstawowych i najlepiej przebadanych metod psychoterapii OCD.Kooij J.J.S., Bijlenga D., Salerno L. i wsp. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry, 56, 14–34.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30453134/
Europejski konsensus dotyczący diagnozy i leczenia ADHD u dorosłych, przydatny szczególnie w części dotyczącej historii rozwojowej, diagnostyki różnicowej oraz współwystępujących zaburzeń.Faraone S.V., Banaschewski T., Coghill D. i wsp. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33549739/
Szeroki międzynarodowy konsensus dotyczący aktualnej wiedzy o ADHD, jego neurorozwojowym charakterze, objawach, współwystępowaniu oraz leczeniu.Dogan-Sander E., Strauß M., Behr J., Seifert J. (2021). Case Report: Treatment of a Comorbid Attention Deficit Hyperactivity Disorder and Obsessive-Compulsive Disorder With Psychostimulants. Frontiers in Psychiatry, 12, 649833.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34054609/
Opis przypadku osoby z jednoczesnym ADHD i OCD. Jest przydatny jako ilustracja złożoności farmakoterapii, ale należy pamiętać, że pojedynczy opis przypadku nie pozwala formułować ogólnych zaleceń dotyczących leczenia wszystkich osób z ADHD i OCD.American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision – DSM-5-TR. American Psychiatric Association Publishing.
Źródło kryteriów diagnostycznych ADHD i zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego oraz podstawowych zasad ich diagnostyki różnicowej.