Dlaczego rzucanie palenia przy ADHD może być szczególnie trudne?
Decyzja o rzuceniu palenia może być całkowicie szczera.
Możesz wiedzieć, dlaczego chcesz przestać. Możesz znać konsekwencje zdrowotne. Możesz nawet bardzo nie lubić tego, że palisz.
A mimo to w chwili napięcia, nudy, zmęczenia albo podczas pracy pojawia się bardzo konkretna myśl:
„Tylko jeden papieros.”
Przy ADHD problem może polegać między innymi na tym, że decyzję podjętą wcześniej trzeba później wielokrotnie utrzymywać w sytuacji, w której dostępna jest natychmiastowa nagroda.
A nikotyna działa szybko.
Nie trzeba czekać tygodnia, godziny ani nawet kilkunastu minut, żeby zauważyć zmianę. To sprzyja uczeniu się prostego schematu:
napięcie → nikotyna → chwilowa ulga
nuda → nikotyna → stymulacja
trudność ze skupieniem → nikotyna → poczucie większej gotowości do działania
głód nikotynowy → nikotyna → ustąpienie głodu
Jeżeli taki cykl powtarza się kilka, kilkanaście czy kilkadziesiąt razy dziennie, nikotyna przestaje być tylko substancją.
Staje się bardzo szybko dostępną reakcją na wiele różnych stanów.
I właśnie dlatego rzucenie palenia może oznaczać znacznie więcej niż samo „niezapalenie kolejnego papierosa”.
Nikotyna jako szybka forma regulacji
Osoby z ADHD częściej doświadczają trudności związanych z regulacją uwagi, pobudzenia, emocji i zachowania. To nie oznacza, że każda osoba z ADHD będzie szukała nikotyny ani że wszystkie osoby palące używają jej z tych samych powodów.
U części osób papieros może jednak zacząć pełnić bardzo konkretną funkcję.
Może pojawiać się przed zadaniem wymagającym koncentracji.
Po konflikcie.
W chwili przeciążenia.
Kiedy robi się nudno.
Kiedy trzeba na moment odejść od pracy.
Albo wtedy, gdy trudno rozpocząć kolejne zadanie.
W takich sytuacjach człowiek może zacząć doświadczać nikotyny jako czegoś, co „pomaga mi się zebrać”, „uspokaja mnie” albo „pozwala mi się skupić”.
To doświadczenie może być bardzo przekonujące.
Nie oznacza jednak, że nikotyna jest leczeniem ADHD.
Czy papieros rzeczywiście uspokaja?
Tutaj pojawia się jeden z najważniejszych mechanizmów uzależnienia.
U osoby regularnie używającej nikotyny część nieprzyjemnego napięcia pomiędzy kolejnymi papierosami może wynikać już z rozpoczynającego się odstawienia nikotyny.
Pojawia się rozdrażnienie. Trudniej się skupić. Narasta niepokój albo poczucie, że „czegoś brakuje”.
Osoba zapala papierosa.
Po chwili czuje ulgę.
Bardzo łatwo zinterpretować to jako:
„Nikotyna mnie uspokaja.”
Tymczasem przynajmniej część tej ulgi może wynikać z tego, że kolejna dawka nikotyny zmniejszyła objawy abstynencyjne wywołane spadkiem jej poziomu.
W ten sposób uzależnienie może częściowo samo wytwarzać problem, który następna dawka na krótko rozwiązuje.
To jeden z powodów, dla których przekonanie „bez nikotyny funkcjonuję gorzej” może być tak silne.
„Papieros pomaga mi się skupić” – co właściwie dzieje się po nikotynie?
Nikotyna oddziałuje na nikotynowe receptory acetylocholinowe i pośrednio wpływa na kilka układów neuroprzekaźnikowych, w tym na układ dopaminowy.
Może krótkotrwale wpływać na czujność, uwagę i niektóre procesy poznawcze.
Nie oznacza to jednak, że palenie papierosów jest sposobem leczenia deficytów uwagi.
W przypadku osoby uzależnionej sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że samo odstawienie nikotyny może pogarszać koncentrację i funkcjonowanie poznawcze.
Powstaje więc charakterystyczne błędne koło.
Kiedy poziom nikotyny spada, trudniej się skupić.
Po kolejnej dawce część tych trudności ustępuje.
Mózg bardzo szybko uczy się:
„Nikotyna = koncentracja”.
Koncentracja czy zniesienie objawów odstawienia?
To rozróżnienie jest szczególnie ważne u osoby z ADHD.
Wyobraźmy sobie osobę, która od lat pali podczas pracy.
Siada rano przed komputerem i zapala. Później wychodzi na kolejnego papierosa, gdy koncentracja zaczyna spadać. Po kilku godzinach bez nikotyny czuje rozdrażnienie, niepokój i trudniej jej utrzymać uwagę.
Zapala i czuje poprawę.
Subiektywne doświadczenie jest prawdziwe:
„Po papierosie rzeczywiście jest mi łatwiej.”
Ale przyczyną tej różnicy nie musi być wyłącznie ADHD.
Część pogorszenia może pochodzić z odstawienia nikotyny, a kolejny papieros chwilowo je zmniejsza.
Dlatego pierwsze dni po rzuceniu palenia bywają tak mylące.
Osoba może pomyśleć:
„Wiedziałem. Nikotyna była mi potrzebna, żeby mój mózg normalnie działał.”
Tymczasem właśnie wtedy mogą nakładać się na siebie podstawowe trudności związane z ADHD oraz przejściowe objawy abstynencji nikotynowej.
To rozróżnienie będzie miało ogromne znaczenie dla zrozumienia tego, co dzieje się w kolejnych dniach bez papierosa.
Dlaczego impulsywność utrudnia rzucanie palenia przy ADHD?
Rzucenie palenia wymaga czegoś więcej niż podjęcia decyzji.
Decyzję:
„Nie chcę już palić”
można podjąć rano, spokojnie, po przemyśleniu wszystkich argumentów.
Problem pojawia się kilka godzin później.
Ktoś zdenerwował Cię w pracy. Stoisz w korku. Nie możesz skończyć zadania. Wychodzisz ze znajomymi, którzy palą. Pojawia się głód nikotynowy.
Wtedy perspektywa się skraca.
Korzyści zdrowotne, które pojawią się za kilka miesięcy czy lat, konkurują z czymś dostępnym tu i teraz:
„Jeśli zapalę, za chwilę poczuję ulgę.”
Przy ADHD może mieć to szczególne znaczenie ze względu na trudności z hamowaniem reakcji, impulsywność oraz większą podatność na natychmiastową nagrodę.
Nie oznacza to oczywiście, że osoba z ADHD nie potrafi kontrolować swoich zachowań.
Oznacza raczej, że w określonych sytuacjach utrzymanie wcześniejszej decyzji może wymagać więcej świadomie zbudowanego wsparcia, zamiast polegania wyłącznie na tym, że w krytycznym momencie „po prostu się powstrzymam”.
Głód nikotynowy nie przychodzi w spokojnym momencie
To szczególnie istotne.
Najtrudniejsze decyzje dotyczące abstynencji często trzeba podejmować właśnie wtedy, kiedy zasoby samokontroli są już obciążone.
Po trudnym dniu.
W stresie.
Przy niewyspaniu.
Po alkoholu.
Podczas konfliktu.
W sytuacji silnych emocji.
Albo wtedy, kiedy papieros przez lata był automatyczną odpowiedzią na dokładnie ten stan.
W takim momencie między impulsem a działaniem może zostać bardzo niewiele przestrzeni.
Pojawia się myśl:
„Zapaliłbym.”
A chwilę później człowiek już wychodzi na papierosa.
Dlatego przy ADHD rzucanie palenia może wymagać nie tyle ciągłego zwiększania samokontroli, ile takiego zorganizowania otoczenia i zachowania, żeby nie każda fala głodu nikotynowego kończyła się kolejną trudną decyzją podejmowaną w ostatniej sekundzie.
Palenie to nie tylko nikotyna – to również rytuał
Uzależnienie od palenia ma jeszcze jeden wymiar, o którym łatwo zapomnieć.
Papieros bardzo często zostaje przywiązany do konkretnych momentów dnia.
Kawa – papieros.
Samochód – papieros.
Telefon – papieros.
Skończone zadanie – papieros.
Przerwa w pracy – papieros.
Stres – papieros.
Spotkanie ze znajomymi – papieros.
Po setkach czy tysiącach powtórzeń sama sytuacja może zacząć wywoływać chęć zapalenia.
Czasami człowiek nawet nie podejmuje świadomej decyzji.
Kończy obiad i wstaje.
Wsiada do samochodu i sięga do kieszeni.
Robi kawę i automatycznie wychodzi na balkon.
To właśnie dlatego po odstawieniu nikotyny może pojawić się dziwne poczucie:
„Nie wiem, co mam teraz ze sobą zrobić.”
Papieros może organizować dzień
Przy ADHD rytuał palenia może mieć jeszcze jedną funkcję.
Papieros tworzy wyraźny początek i koniec przerwy.
Pozwala odejść od zadania.
Daje kilka minut zmiany bodźców.
Może zaznaczać przejście między jedną czynnością a drugą.
Bywa nagrodą:
„Skończę to i pójdę zapalić.”
Albo sposobem na rozpoczęcie:
„Najpierw papieros, a potem zabieram się do pracy.”
W efekcie nikotyna może zostać wpleciona nie tylko w regulację emocji, ale również w sposób organizowania aktywności.
Po rzuceniu palenia znika więc niekiedy coś więcej niż substancja.
Znikają również przerwy, nagrody, rytuały przejścia i dobrze znane sposoby radzenia sobie z nudą czy przeciążeniem.
Jeżeli tego nie zauważymy, łatwo uznać, że wystarczy po prostu usunąć papierosy.
Tymczasem pozostaje puste miejsce po funkcji, którą wcześniej pełniły.
I właśnie to miejsce często trzeba czymś świadomie zastąpić.
ADHD i uzależnienie od nikotyny – nie musisz patrzeć na te problemy osobno
Jeżeli próbujesz rzucić palenie, ale kolejne próby kończą się powrotem do nikotyny, warto zastanowić się nie tylko nad tym, jak przestać palić, ale również nad tym, jaką funkcję nikotyna pełni w Twoim życiu.
Czy pomaga Ci radzić sobie z napięciem? Jest sposobem na nudę? Towarzyszy pracy i koncentracji? Daje szybką nagrodę? A może sięgasz po nią niemal automatycznie, zanim zdążysz pomyśleć?
Przy współwystępowaniu ADHD i uzależnienia skuteczne wsparcie może wymagać spojrzenia na oba problemy jednocześnie – impulsywność, regulację emocji, funkcje wykonawcze, mechanizmy uzależnienia i nawrotu.
W UADHD specjalizujemy się właśnie w pracy na styku ADHD i uzależnień.
ADHD i uzależnienie często wzajemnie się napędzają
Jeżeli kolejne próby rzucenia palenia kończą się powrotem do nikotyny, warto spojrzeć szerzej niż tylko na sam papieros.
Impulsywność, trudności z koncentracją, regulowanie napięcia za pomocą substancji czy powtarzające się nawroty mogą być elementami większego obrazu.
W UADHD zajmujemy się zarówno diagnostyką ADHD u dorosłych, jak i problemami związanymi z uzależnieniami.
Kliknij tutaj i sprawdź, jak w UADHD patrzymy na ADHD i uzależnienia łącznie.
Co dzieje się z objawami ADHD po odstawieniu nikotyny?
To moment, który może być szczególnie trudny.
Osoba przestaje palić i po pewnym czasie zauważa:
„Nie mogę się na niczym skupić.”
„Wszystko mnie drażni.”
„Jestem niespokojny.”
„Nie mogę usiedzieć.”
„Gorzej śpię.”
„Moje ADHD jest teraz nie do zniesienia.”
I rzeczywiście – subiektywnie funkcjonowanie może być przez pewien czas trudniejsze.
Nie oznacza to jednak automatycznie, że samo ADHD nagle stało się cięższe.
Objawy odstawienia nikotyny mogą przypominać objawy ADHD
Po zaprzestaniu regularnego używania nikotyny mogą pojawić się między innymi:
trudności z koncentracją,
drażliwość,
niepokój,
napięcie,
obniżony nastrój,
problemy ze snem,
silna potrzeba sięgnięcia po nikotynę.
Część z tych doświadczeń bardzo łatwo pomylić z tym, co dana osoba zna już ze swojego ADHD.
Szczególnie trudna może być koncentracja.
Jeżeli przed rzuceniem palenia człowiek uważał nikotynę za coś, co „pomaga mu myśleć”, a po jej odstawieniu przez pewien czas skupia się jeszcze gorzej, otrzymuje pozornie bardzo mocny dowód:
„Bez nikotyny moje ADHD jest gorsze.”
Tymczasem sytuacja może być bardziej złożona.
„Moje ADHD się nasiliło” – niekoniecznie
W pierwszym okresie abstynencji mogą jednocześnie występować:
objawy ADHD + objawy odstawienia nikotyny + głód nikotynowy + zmiana codziennych rytuałów + gorszy sen + większe napięcie.
Badania przeprowadzone wśród palaczy z ADHD pokazują, że po rozpoczęciu abstynencji objawy odstawienia mogą wyraźniej nakładać się na objawy ADHD.
To bardzo ważna informacja praktyczna.
Pierwsze dni bez nikotyny nie muszą być dobrym momentem do wyciągania wniosku, jak wygląda „prawdziwe ADHD bez papierosów”.
Organizm znajduje się wtedy w okresie adaptacji do braku substancji, od której wcześniej był zależny.
A to, co osoba odczuwa jako dowód:
„Nie potrafię funkcjonować bez nikotyny”
może być przynajmniej częściowo doświadczeniem odstawienia.
To również pomaga zrozumieć, dlaczego początki abstynencji potrafią być tak zdradliwe – papieros wydaje się wtedy rozwiązaniem dokładnie tych problemów, które jego brak chwilowo nasilił.
Dlaczego pierwsze dni bez nikotyny mogą być szczególnie trudne?
Początek abstynencji często jest momentem, w którym pojawia się największa pokusa, żeby wrócić do palenia.
Nie dlatego, że wcześniejsza decyzja przestała być ważna.
Po prostu konsekwencje rzucenia palenia są wtedy bardzo nierówno rozłożone w czasie.
Korzyści zdrowotne są realne, ale wiele z nich jest odroczonych.
Natomiast dyskomfort związany z odstawieniem pojawia się tu i teraz.
Może wystąpić silny głód nikotynowy, drażliwość, niepokój, trudność z koncentracją, zaburzenia snu czy obniżony nastrój. Objawy nie u każdego wyglądają tak samo i nie mają identycznego przebiegu, ale zwykle są najbardziej dokuczliwe na początku abstynencji, a następnie stopniowo słabną.
Przy ADHD ten okres może być szczególnie wymagający, ponieważ kilka trudności może pojawić się jednocześnie.
Trzeba poradzić sobie z głodem nikotynowym.
Powstrzymać automatyczną reakcję.
Wytrzymać chwilowe pogorszenie koncentracji.
Znaleźć inny sposób regulowania napięcia.
I jeszcze pamiętać, dlaczego decyzja o rzuceniu palenia była ważna, mimo że mózg właśnie podpowiada:
„Jeden papieros i od razu będzie łatwiej.”
Dlaczego wtedy tak łatwo pomyśleć: „papieros naprawdę mi pomagał”?
Bo po zapaleniu prawdopodobnie rzeczywiście pojawiłaby się szybka zmiana.
Nikotyna zmniejszyłaby część objawów odstawienia.
I właśnie to czyni ten mechanizm tak skutecznym w podtrzymywaniu uzależnienia.
Pojawia się dyskomfort.
Następnie nikotyna.
Potem ulga.
Mózg dostaje bardzo czytelną informację:
„Kiedy jest źle, nikotyna pomaga.”
Problem polega na tym, że przynajmniej część tego „źle” została wcześniej wywołana przez zależność od nikotyny.
To mechanizm negatywnego wzmocnienia: zachowanie staje się bardziej prawdopodobne, ponieważ szybko usuwa nieprzyjemny stan.
Przy ADHD może się do tego dołączyć znaczenie natychmiastowej nagrody. Ulga pojawia się szybko, natomiast powody, dla których warto utrzymać abstynencję, często dotyczą przyszłości.
Dlatego w pierwszych dniach rzucania palenia nie zawsze wystarczy przypominanie sobie:
„Wiem, że palenie mi szkodzi.”
Wiedza i zachowanie nie są tym samym.
Dlaczego „silna wola” to za mało?
Rzucanie palenia bywa przedstawiane jako prosty test charakteru:
albo naprawdę chcesz przestać, albo nie.
Taki sposób myślenia niewiele mówi o mechanizmach uzależnienia.
Jeżeli człowiek przez lata reagował nikotyną na stres, nudę, kawę, przerwę, telefon, alkohol czy zakończenie zadania, samo postanowienie nie usuwa tych skojarzeń.
Przy ADHD dodatkowym problemem może być konieczność wielokrotnego hamowania reakcji w ciągu dnia.
Dlatego skuteczna strategia nie musi polegać na tym, żeby za każdym razem być „silniejszym” od impulsu.
Często bardziej użyteczne jest pytanie:
jak sprawić, żeby w chwili impulsu nie trzeba było wszystkiego wymyślać od początku?
Strategie behawioralne przy rzucaniu palenia i ADHD
Nie istnieje jedna strategia odpowiednia dla wszystkich osób z ADHD.
Można jednak wykorzystać wiedzę o impulsywności, nawykach i funkcjach wykonawczych, żeby ograniczyć liczbę sytuacji, w których abstynencja zależy wyłącznie od spontanicznej decyzji podejmowanej podczas silnego głodu nikotynowego.
Rozpoznaj nie tylko głód, ale również jego wyzwalacze
Samo stwierdzenie:
„Mam ochotę zapalić”
daje niewiele informacji.
Znacznie bardziej użyteczne może być zauważenie:
kiedy najczęściej mam ochotę zapalić?
Dla jednej osoby będzie to kawa.
Dla innej samochód.
Dla kolejnej rozmowa telefoniczna, przerwa w pracy, alkohol, konflikt, nuda albo moment po wykonaniu trudnego zadania.
Warto też rozróżnić sytuacje, w których pojawia się fizyczny głód nikotynowy, od tych, w których uruchamia się przede wszystkim wyuczony automat.
Jeżeli przez kilka lat każdy telefon oznaczał jednocześnie papierosa, sam dźwięk telefonu albo rozpoczęcie rozmowy może uruchamiać chęć zapalenia.
Rozpoznanie takich sytuacji pozwala przygotować się do nich wcześniej.
Zaplanuj reakcję zanim pojawi się impuls
Przy silnym głodzie nikotynowym nie jest najlepszy moment na tworzenie skomplikowanego planu.
Dlatego pomocne mogą być bardzo konkretne scenariusze typu:
„Jeżeli wydarzy się X, zrobię Y.”
Jeżeli zawsze paliłem przy kawie, wcześniej ustalam, jak zmienię ten rytuał.
Jeżeli największy głód pojawia się w samochodzie, przygotowuję sposób reagowania właśnie na tę sytuację.
Jeżeli palę podczas stresu w pracy, potrzebuję alternatywnej krótkiej przerwy, a nie tylko zakazu wychodzenia na papierosa.
Im mniej decyzji trzeba podjąć w momencie silnego impulsu, tym mniej zależy od chwilowej samokontroli.
Zmień funkcję rytuału, a nie tylko usuń papierosa
To szczególnie ważne przy ADHD.
Jeżeli papieros był pięciominutową przerwą, samo odebranie sobie przerwy może nie być najlepszym rozwiązaniem.
Przerwa nadal może być potrzebna.
Jeżeli palenie wyznaczało moment przejścia między zadaniami, warto stworzyć inny sygnał przejścia.
Jeżeli było nagrodą po zakończeniu nudnej czynności, trzeba zauważyć również potrzebę nagrody.
Jeżeli papieros służył do regulowania napięcia, potrzebna jest alternatywa dla samej regulacji, a nie wyłącznie usunięcie nikotyny.
To nie musi oznaczać znalezienia jednej czynności, która „zastąpi papierosa”.
Często nikotyna pełniła kilka funkcji jednocześnie, dlatego różne sytuacje mogą wymagać różnych odpowiedzi.
Nie opieraj planu wyłącznie na pamięci
Przy ADHD dobry plan, o którym trzeba pamiętać dokładnie w najbardziej chaotycznym momencie dnia, może szybko przestać działać.
Dlatego pomocne może być przeniesienie części planu na zewnątrz.
Przypomnienia.
Widoczny plan działania.
Usunięcie papierosów i akcesoriów z łatwo dostępnych miejsc.
Wsparcie drugiej osoby.
Zaplanowane kontakty terapeutyczne.
Aplikacja lub inne narzędzie przypominające o celu i pomagające obserwować wyzwalacze.
Nie chodzi o to, żeby stworzyć skomplikowany system.
Chodzi o to, żeby abstynencja w możliwie małym stopniu zależała od pytania:
„Czy przypomnę sobie właściwą strategię dokładnie wtedy, kiedy najbardziej chce mi się palić?”
Czy leczenie ADHD może ułatwić rzucenie palenia?
To pytanie wydaje się logiczne.
Jeżeli impulsywność, trudności z koncentracją czy regulacją zachowania mogą komplikować abstynencję, można pomyśleć:
„Skoro zacznę skutecznie leczyć ADHD, łatwiej będzie mi rzucić palenie.”
Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona.
Prawidłowe leczenie ADHD może mieć znaczenie dla ogólnego funkcjonowania osoby – w tym dla kontroli objawów, które mogą utrudniać realizowanie planu abstynencji.
Nie oznacza to jednak, że leki stosowane w ADHD są jednocześnie lekami na uzależnienie od nikotyny.
Badania dotyczące stymulantów i palenia nie pozwalają przyjąć prostej zasady, że rozpoczęcie farmakoterapii ADHD automatycznie prowadzi do rzucenia palenia.
Dlatego te dwa cele warto rozdzielić:
ADHD leczymy dlatego, że wymaga leczenia ADHD.
Uzależnienie od nikotyny leczymy dlatego, że wymaga leczenia uzależnienia od nikotyny.
U osoby, u której oba problemy występują jednocześnie, dobrze zaplanowane postępowanie może natomiast uwzględniać oba mechanizmy zamiast próbować leczyć każdy z nich w oderwaniu od drugiego.
Bupropion – dlaczego pojawia się zarówno przy ADHD, jak i rzucaniu palenia?
Bupropion jest ciekawym przykładem leku, który pojawia się w dwóch różnych obszarach.
Z jednej strony jest stosowany w leczeniu uzależnienia od nikotyny i znajduje się wśród farmakologicznych metod wspomagających zaprzestanie palenia uwzględnianych w aktualnych rekomendacjach.
Z drugiej strony bupropion bywa również stosowany w leczeniu ADHD u dorosłych, choć nie jest klasycznym lekiem stymulującym i jego miejsce w terapii ADHD jest inne niż metylofenidatu czy lisdeksamfetaminy.
Może więc pojawić się naturalne pytanie:
„Skoro mam ADHD i chcę rzucić palenie, to czy bupropion rozwiązuje oba problemy jednocześnie?”
Nie można wyciągnąć takiego prostego wniosku.
Ten sam lek nie oznacza tej samej decyzji klinicznej
To, że bupropion może być wykorzystywany w obu obszarach, nie oznacza, że będzie odpowiednim wyborem dla każdej osoby z ADHD, która pali.
Decyzja o zastosowaniu konkretnego leku wymaga uwzględnienia między innymi wskazań, przeciwwskazań, innych przyjmowanych leków, chorób współistniejących oraz całego obrazu klinicznego.
Dlatego nie należy traktować bupropionu jako uniwersalnego rozwiązania:
„ADHD + nikotyna = bupropion”.
Warto natomiast wiedzieć, dlaczego jego nazwa może pojawiać się zarówno podczas rozmowy o leczeniu ADHD, jak i podczas rozmowy o farmakologicznym wspomaganiu rzucania palenia.
Więcej o miejscu tego leku w terapii ADHD piszemy w artykule „Bupropion w ADHD – kiedy może być lepszym wyborem niż psychostymulant? Co pokazują badania?”
Rzucanie palenia nie musi oznaczać odstawiania nikotyny bez żadnego wsparcia
To kolejna rzecz, która łatwo ginie w przekazie opartym na „silnej woli”.
Skuteczne leczenie uzależnienia od tytoniu może obejmować zarówno wsparcie behawioralne, jak i metody farmakologiczne.
Aktualne rekomendacje WHO wymieniają wśród skutecznych metod farmakologicznych m.in. nikotynową terapię zastępczą, wareniklinę, bupropion i cytyzynę.
Nie oznacza to, że każda z tych metod będzie odpowiednia dla każdej osoby ani że osoba z ADHD powinna samodzielnie wybierać preparat na podstawie artykułu w internecie.
Ma to jednak duże znaczenie dla sposobu myślenia o rzucaniu palenia.
Proszenie o pomoc nie oznacza, że próba rzucenia jest mniej „prawdziwa”.
Korzystanie z leczenia uzależnienia nie jest też oszukiwaniem własnego organizmu.
Uzależnienie od nikotyny jest problemem, dla którego istnieją metody leczenia o potwierdzonej skuteczności.
U osoby z ADHD szczególnie ważne może być natomiast uwzględnienie całego obrazu: nasilenia uzależnienia, objawów ADHD, innych problemów psychicznych, wcześniejszych prób abstynencji oraz tego, jaką funkcję nikotyna pełniła w codziennym życiu.
Co jeśli po kilku dniach znowu zapalisz?
Jedno z najbardziej niebezpiecznych zdań po pojedynczym papierosie brzmi:
„No trudno. Wszystko zepsułem.”
Za nim bardzo łatwo pojawia się kolejne:
„Skoro już zapaliłem jednego, mogę kupić paczkę.”
I pojedyncze potknięcie zaczyna przekształcać się w powrót do wcześniejszego wzorca palenia.
Nie oznacza to, że zapalenie papierosa podczas próby abstynencji jest bez znaczenia.
Znacznie bardziej użyteczne od oceniania siebie może być jednak sprawdzenie:
Co wydarzyło się bezpośrednio wcześniej?
Czy był to alkohol?
Konflikt?
Silny głód nikotynowy?
Niewyspanie?
Spotkanie z osobami palącymi?
Nuda?
Przeciążenie?
A może sytuacja, która przez wiele lat była bardzo mocno związana z papierosem?
Taka analiza może dostarczyć informacji potrzebnej do zmodyfikowania planu kolejnej sytuacji wysokiego ryzyka.
Potknięcie i pełny powrót do palenia to nie to samo
To rozróżnienie jest szczególnie ważne w kontekście myślenia „wszystko albo nic”.
Jeden papieros może zwiększać ryzyko kolejnych, dlatego nie warto go bagatelizować.
Nie oznacza jednak automatycznie, że cała dotychczasowa abstynencja została przekreślona.
Zamiast:
„Nie udało mi się rzucić”
bardziej użyteczne może być pytanie:
„Co sprawiło, że właśnie w tej sytuacji wróciłem do nikotyny i co mogę zmienić przed następną podobną sytuacją?”
Przy ADHD może mieć to dodatkowe znaczenie. Impulsywna decyzja podjęta w jednym momencie nie musi przecież oznaczać zmiany wcześniejszego celu.
Więcej o mechanizmach prowadzących do ponownego sięgania po substancję piszemy w artykule „Dlaczego osoby z ADHD wracają do używek po okresie abstynencji? ADHD a mechanizm nawrotu”.
Zobacz także
Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć zależność między ADHD, nikotyną, impulsywnością i uzależnieniami, przeczytaj również:
„Dlaczego osoby z ADHD tak często uzależniają się od nikotyny? Co mówi nauka?” – o tym, dlaczego ADHD może zwiększać podatność na rozwój uzależnienia od nikotyny.
„ADHD i uzależnienia – dlaczego tak często współwystępują?” – o sytuacji, w której substancja zaczyna pełnić funkcję regulowania koncentracji, napięcia lub emocji.
„ADHD a impulsywność – dlaczego działamy, zanim pomyślimy i jak zwiększa to ryzyko uzależnienia?” – o mechanizmach, które mogą mieć znaczenie również wtedy, gdy próbujemy utrzymać abstynencję.
„ADHD i dopamina – dlaczego mózg osób z ADHD szuka natychmiastowej nagrody?” – o dopaminie, motywacji i znaczeniu szybkiej nagrody bez sprowadzania ADHD do prostego „niedoboru dopaminy”.
„Bupropion w ADHD – kiedy może być lepszym wyborem niż psychostymulant? Co pokazują badania?” – o miejscu bupropionu w farmakoterapii ADHD i tym, co rzeczywiście wynika z badań.
ADHD i rzucanie palenia – co warto zapamiętać?
Rzucanie palenia przy ADHD może być trudne z kilku powodów jednocześnie.
Nikotyna jest substancją uzależniającą, ale z czasem może stać się również bardzo szybkim sposobem reagowania na napięcie, nudę, spadek koncentracji, przeciążenie czy potrzebę natychmiastowej nagrody.
Do tego dochodzi rytuał.
Papieros może oznaczać przerwę w pracy, zakończenie zadania, moment przejścia do kolejnej czynności, sposób na poradzenie sobie ze stresem albo kilka minut dodatkowej stymulacji.
Dlatego po jego odstawieniu nie znika wyłącznie nikotyna.
Znikają również zachowania, które przez miesiące lub lata były wielokrotnie powtarzane i zaczęły pełnić określoną funkcję w codziennym życiu.
Początek abstynencji może dodatkowo przynieść pogorszenie koncentracji, drażliwość, niepokój, problemy ze snem czy silny głód nikotynowy. Część tych objawów przypomina trudności występujące w ADHD.
To może prowadzić do bardzo przekonującego wniosku:
„Bez nikotyny moje ADHD jest dużo gorsze.”
Nie zawsze tak jest.
W pierwszym okresie po odstawieniu mogą nakładać się na siebie podstawowe objawy ADHD oraz objawy abstynencyjne. Dlatego chwilowe pogorszenie funkcjonowania nie jest dowodem na to, że organizm „potrzebuje” nikotyny do prawidłowego działania.
W rzucaniu palenia przy ADHD szczególne znaczenie może mieć również impulsywność. Decyzję o abstynencji trzeba utrzymać właśnie wtedy, kiedy dostępna jest szybka nagroda i natychmiastowa ulga.
Dlatego strategia oparta wyłącznie na:
„Tym razem muszę mieć więcej silnej woli”
może nie wykorzystywać tego, co wiemy o ADHD i uzależnieniach.
Pomocne może być wcześniejsze rozpoznanie wyzwalaczy, przygotowanie reakcji na sytuacje wysokiego ryzyka, przebudowanie rytuałów oraz przeniesienie części planowania poza własną pamięć i chwilową samokontrolę.
Ważne jest również odpowiednie leczenie współwystępującego ADHD. Nie oznacza to jednak, że leki na ADHD są automatycznie lekami na uzależnienie od nikotyny. Podobnie bupropion, mimo że pojawia się zarówno w leczeniu uzależnienia od tytoniu, jak i w farmakoterapii ADHD, nie jest uniwersalnym rozwiązaniem dla każdej osoby, która ma ADHD i chce rzucić palenie.
Najważniejsze jest spojrzenie na cały mechanizm:
Co daje mi nikotyna?
W jakich sytuacjach po nią sięgam?
Co dzieje się tuż przed powrotem do palenia?
Które objawy wynikają z ADHD, a które mogą być związane z odstawieniem?
I czym mogę zastąpić funkcję, którą do tej pory pełnił papieros?
Rzucanie palenia przy ADHD nie sprowadza się więc do prostego pytania, czy ktoś „naprawdę chce przestać”.
To proces wychodzenia z uzależnienia oraz przebudowy utrwalonych sposobów regulowania zachowania, pobudzenia i codziennych rytuałów.
A zrozumienie tych mechanizmów może być ważną częścią przygotowania skuteczniejszej próby abstynencji.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji medycznej. Fragmenty dotyczące farmakoterapii, w tym leczenia ADHD i bupropionu, powinny zostać zweryfikowane merytorycznie przez psychiatrę.
FAQ – ADHD i rzucanie palenia
Dlaczego osobom z ADHD może być trudniej rzucić palenie?
Nie każda osoba z ADHD będzie miała większe trudności z rzuceniem palenia, ale ADHD może dokładać kilka czynników utrudniających abstynencję. Należą do nich między innymi impulsywność, trudności z hamowaniem reakcji, większe znaczenie natychmiastowej nagrody oraz wykorzystywanie nikotyny do regulowania napięcia, pobudzenia czy koncentracji. Dodatkowo papieros może stać się silnie utrwalonym elementem codziennych rytuałów.
Czy nikotyna poprawia koncentrację przy ADHD?
Nikotyna może krótkotrwale wpływać na uwagę i czujność, ale nie jest leczeniem ADHD. U osoby uzależnionej sytuację komplikuje dodatkowo fakt, że spadek poziomu nikotyny może powodować pogorszenie koncentracji, a kolejna dawka chwilowo zmniejsza objawy odstawienia. W efekcie łatwo powstaje przekonanie: „papieros pomaga mi się skupić”, choć część obserwowanej poprawy może być po prostu zniesieniem objawów abstynencyjnych.
Czy po rzuceniu palenia objawy ADHD mogą się nasilić?
W pierwszych dniach abstynencji osoba może rzeczywiście odczuwać większe problemy z koncentracją, drażliwość, niepokój czy trudności ze snem. Nie musi to jednak oznaczać trwałego nasilenia ADHD. Objawy odstawienia nikotyny mogą nakładać się na objawy ADHD i częściowo je przypominać, dlatego początkowy okres abstynencji bywa pod tym względem mylący.
Jak odróżnić objawy ADHD od odstawienia nikotyny?
Nie zawsze da się zrobić to samodzielnie na podstawie pojedynczego objawu. Znaczenie ma przede wszystkim przebieg w czasie. ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, którego objawy nie rozpoczynają się dopiero po rzuceniu palenia. Natomiast problemy z koncentracją, drażliwość, niepokój czy zaburzenia snu, które wyraźnie pojawiły się lub nasiliły po odstawieniu nikotyny, mogą być związane z zespołem abstynencyjnym. Jeżeli rozróżnienie jest trudne, warto omówić je ze specjalistą.
Jak długo mogą utrzymywać się problemy z koncentracją po rzuceniu palenia?
Przebieg odstawienia jest indywidualny. Objawy abstynencyjne są zwykle najbardziej nasilone na początku – często w pierwszym tygodniu – a następnie stopniowo słabną w kolejnych tygodniach. Nie należy jednak oczekiwać identycznego kalendarza u każdej osoby. Jeżeli problemy z koncentracją są bardzo nasilone, długo się utrzymują albo znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować się z lekarzem.
Czy leczenie ADHD pomaga rzucić palenie?
Skuteczne leczenie ADHD może poprawiać funkcjonowanie w obszarach, które mają znaczenie podczas utrzymywania abstynencji, ale leków na ADHD nie należy traktować jako leków służących do rzucania palenia. Badania nad stymulantami i paleniem nie dają podstaw do prostego wniosku, że rozpoczęcie farmakoterapii ADHD automatycznie zwiększy szansę na rzucenie nikotyny. ADHD oraz uzależnienie od nikotyny wymagają odpowiedniego rozpoznania i leczenia zgodnego z ich wskazaniami.
Czy bupropion może być stosowany przy ADHD i uzależnieniu od nikotyny?
Bupropion jest jednym z leków stosowanych we wspomaganiu zaprzestania palenia, a jednocześnie ma zastosowanie w farmakoterapii ADHD u części dorosłych pacjentów. Nie oznacza to jednak, że jest automatycznie najlepszym wyborem dla osoby, która ma ADHD i pali. Decyzja zależy od całego obrazu klinicznego, przeciwwskazań, innych przyjmowanych leków i indywidualnej oceny lekarza.
Co zrobić, jeśli po kilku dniach abstynencji znowu zapalę?
Pojedynczego papierosa nie warto bagatelizować, ponieważ może zwiększać ryzyko powrotu do regularnego palenia. Nie trzeba jednak traktować go jako dowodu, że cała próba zakończyła się niepowodzeniem. Warto przeanalizować sytuację bezpośrednio poprzedzającą zapalenie – głód nikotynowy, stres, alkohol, niewyspanie, nudę, obecność innych palaczy czy konkretny rytuał – i wykorzystać tę informację do lepszego przygotowania się na podobną sytuację w przyszłości.
Literatura
McClernon F.J. i wsp. (2013). Effects of smoking abstinence on smoking-reinforced responding, withdrawal, and cognition in adults with and without attention deficit hyperactivity disorder. Psychopharmacology, 227, 19–30.
Badanie dotyczące wpływu 24-godzinnej abstynencji od palenia na objawy odstawienia, kontrolę hamowania i funkcjonowanie poznawcze u dorosłych z ADHD i bez ADHD.
PubMedBerlin I., Hu M.C., Covey L.S., Winhusen T. (2012). Attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) symptoms, craving to smoke, and tobacco withdrawal symptoms in adult smokers with ADHD. **Drug and Alcohol Dependence, 124(3), 268–273.
**Badanie pokazujące, że po rozpoczęciu abstynencji objawy odstawienia nikotyny mogą w większym stopniu nakładać się na objawy ADHD, co ma znaczenie przy ocenie pogorszenia koncentracji czy pobudzenia po rzuceniu palenia.
PubMedViola N.M., Lundine J.P., Kirihara S., Nemeth J. (2025). The role of executive functioning in smoking cessation: A scoping review. **Drug and Alcohol Review, 44(2), 626–639.
**Najnowszy przegląd dotyczący znaczenia funkcji wykonawczych w rzucaniu palenia. W analizowanych badaniach impulsywność należała do funkcji najczęściej powiązanych z powodzeniem abstynencji, choć wyniki całej literatury pozostają niejednorodne.
PubMedvan Amsterdam J., van der Velde B., Schulte M., van den Brink W. (2018). Causal Factors of Increased Smoking in ADHD: A Systematic Review. **Substance Use & Misuse, 53(3), 432–445.
**Przegląd systematyczny dotyczący mechanizmów łączących ADHD z paleniem i uzależnieniem od nikotyny, obejmujący m.in. impulsywność, objawy ADHD i hipotezę samoleczenia.
PubMedHughes J.R. (2007). Effects of abstinence from tobacco: valid symptoms and time course. **Nicotine & Tobacco Research, 9(3), 315–327.
**Przegląd dotyczący przebiegu zespołu abstynencyjnego. Do typowych objawów należą m.in. trudności z koncentracją, drażliwość, niepokój, bezsenność i niecierpliwość; wiele z nich osiąga największe nasilenie w pierwszym tygodniu abstynencji i następnie stopniowo słabnie.
PubMedWinhusen T.M. i wsp. (2010). Impact of attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) treatment on smoking cessation intervention in ADHD smokers: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. **Journal of Clinical Psychiatry, 71(12), 1680–1688.
**Randomizowane badanie dorosłych palaczy z ADHD. Metylofenidat skuteczniej zmniejszał objawy ADHD niż placebo, ale nie zwiększył istotnie odsetka długotrwałej abstynencji od palenia.
PubMedNunes E.V. i wsp. (2013). Treating nicotine dependence by targeting attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) with OROS methylphenidate: the role of baseline ADHD severity and treatment response. **Journal of Clinical Psychiatry, 74(10), 983–990.
**Wtórna analiza badania klinicznego pokazująca bardziej złożoną zależność pomiędzy nasileniem ADHD, odpowiedzią na leczenie ADHD i abstynencją nikotynową. Wyniki nie uzasadniają traktowania metylofenidatu jako uniwersalnego leczenia uzależnienia od nikotyny.
PubMedSchoenfelder E.N., Faraone S.V., Kollins S.H. (2014). Stimulant treatment of ADHD and cigarette smoking: a meta-analysis. **Pediatrics, 133(6), 1070–1080.
**Metaanaliza wykazała związek pomiędzy leczeniem stymulującym ADHD a niższymi wskaźnikami palenia. Autorzy podkreślają jednak, że niemal wszystkie uwzględnione badania miały charakter naturalistyczny, dlatego nie można na tej podstawie wnioskować o związku przyczynowym.
PubMedCunill R. i wsp. (2022). Clinical practice guideline on pharmacological and psychological management of adult patients with attention deficit and hyperactivity disorder and comorbid substance use. **Adicciones, 34(2), 168–178.
**Wytyczne dotyczące ADHD współwystępującego z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji. W przypadku współwystępowania ADHD i uzależnienia od nikotyny leczenie stymulujące może służyć leczeniu objawów ADHD, ale nie jest rekomendowane jako metoda zmniejszania używania nikotyny.
PubMedWorld Health Organization (2024). _WHO clinical treatment guideline for tobacco cessation in adults.
_Aktualne wytyczne WHO dotyczące leczenia uzależnienia od tytoniu. Obejmują wsparcie behawioralne oraz metody farmakologiczne, w tym nikotynową terapię zastępczą, wareniklinę, bupropion i cytyzynę. WHO rekomenduje również łączenie farmakoterapii ze wsparciem behawioralnym u osób chcących zaprzestać używania tytoniu.
WHO – pełne wytyczne dotyczące rzucania palenia