„Nie słuchasz mnie”.
„Muszę ci o wszystkim przypominać”.
„Obiecujesz, że to zrobisz, a później znowu zapominasz”.
„Mam wrażenie, że wszystko jest na mojej głowie”.
Takie zdania mogą pojawiać się w wielu związkach. Kiedy jednak jedno z partnerów ma ADHD, część powtarzających się konfliktów może być związana nie tylko z samą relacją, ale również z objawami ADHD i ich konsekwencjami dla wspólnego życia.
Problem polega na tym, że zachowanie widziane przez jedną osobę jako objaw trudności z uwagą, pamięcią roboczą czy organizacją przez drugą może być odbierane zupełnie inaczej:
„Nie zależy mu”.
„Nie jestem dla niej ważna”.
„Gdyby naprawdę chciał, pamiętałby”.
„Skoro znowu tego nie zrobiła, nie mogę na niej polegać”.
Z czasem nie chodzi już tylko o niewykonane zadanie czy zapomniane ustalenie. Pojawia się znaczenie, jakie partnerzy zaczynają nadawać zachowaniom drugiej osoby. Wraz z kolejnymi konfliktami rosną frustracja, krytyka i poczucie niesprawiedliwości.
Jednocześnie ADHD nie może stać się uniwersalnym wyjaśnieniem każdego problemu w związku. Diagnoza nie oznacza, że zachowania raniące partnera przestają mieć znaczenie ani że odpowiedzialność za zmianę znika.
I właśnie tutaj pojawia się miejsce dla terapii par uwzględniającej ADHD.
Nie chodzi wyłącznie o nauczenie partnera, że „to przez ADHD”. Chodzi o rozpoznanie, które trudności wynikają z dynamiki relacji, które mogą być wzmacniane przez objawy ADHD i jak przerwać wzorzec, w którym jedna osoba coraz bardziej kontroluje i przypomina, a druga coraz częściej czuje się krytykowana, wycofuje się albo zawodzi kolejne oczekiwania.
Badania nad romantycznymi relacjami osób z ADHD pokazują, że jest to obszar, którego nie warto pomijać w leczeniu dorosłych. Jednocześnie dowodów dotyczących terapii par skoncentrowanej bezpośrednio na ADHD jest nadal znacznie mniej niż badań dotyczących indywidualnego leczenia ADHD.
Dlatego w tym artykule przyjrzymy się nie tylko temu, jak ADHD może wpływać na związek, ale przede wszystkim temu, co wiemy dziś o terapii par, psychoedukacji i pracy z relacją, gdy ADHD jest częścią wspólnego życia.
Jak ADHD wpływa na związek i dlaczego prowadzi do powtarzających się konfliktów?
W relacji rzadko kłócimy się wyłącznie o to, że ktoś nie wyniósł śmieci, zapomniał o zakupach albo spóźnił się po raz kolejny. Z czasem za konkretnymi sytuacjami zaczynają pojawiać się interpretacje zachowania partnera.
Zapomniana rozmowa może zostać odebrana jako brak zainteresowania. Niedokończone zadanie – jako lekceważenie. Impulsywna wypowiedź – jako brak szacunku. Kolejna niewykonana obietnica – jako dowód, że na drugiej osobie nie można polegać.
W związku, w którym jedna osoba ma ADHD, takie sytuacje mogą powtarzać się na tyle często, że przestają być pojedynczymi incydentami. Zaczynają tworzyć stały wzorzec relacyjny.
„Nie słuchasz mnie” – uwaga, pamięć robocza i komunikacja
Wyobraźmy sobie zwykłą rozmowę.
Partner mówi o czymś ważnym. Osoba z ADHD słucha, ale jednocześnie jej uwagę przechwytuje telefon, dźwięk z drugiego pokoju albo własna myśl. Za chwilę wraca do rozmowy, jednak część informacji już umknęła.
Dla niej może to być problem z utrzymaniem uwagi.
Dla partnera doświadczenie wygląda inaczej:
„Mówię ci coś ważnego, a ty nawet mnie nie słuchasz”.
Podobny mechanizm może pojawić się przy ustaleniach dotyczących zakupów, dzieci, rachunków czy planów na kolejny dzień. Osoba z ADHD może rzeczywiście zamierzać coś zrobić, ale sama intencja nie gwarantuje, że informacja zostanie utrzymana w pamięci i przełożona na działanie w odpowiednim momencie.
Jeżeli sytuacja zdarzy się raz, zwykle nie stanowi większego problemu.
Jeżeli zdarza się kilka razy w tygodniu przez kilka lat, zaczyna wpływać na zaufanie i poczucie bycia ważnym dla drugiej osoby.
I właśnie dlatego terapia par uwzględniająca ADHD nie powinna zatrzymywać się wyłącznie na komunikacie: „musicie lepiej ze sobą rozmawiać”.
Czasami trzeba również stworzyć rozwiązania, które zmniejszą zależność codziennego funkcjonowania od pamiętania, koncentracji i dobrej organizacji w danym momencie.
„Wszystko jest na mojej głowie” – kiedy obowiązki zaczynają dzielić partnerów
Drugi bardzo ważny obszar dotyczy codziennych obowiązków.
Rachunki.
Zakupy.
Wizyty lekarskie.
Terminy szkolne dzieci.
Sprzątanie.
Planowanie wakacji.
Naprawienie czegoś, co miało być naprawione trzy tygodnie temu.
Osoba z ADHD może mieć szczególne trudności z zadaniami, które są powtarzalne, odroczone, wieloetapowe albo nie przynoszą szybkiego efektu. Może odkładać je, rozpoczynać i nie kończyć albo pamiętać o nich dopiero wtedy, kiedy sytuacja staje się pilna.
W odpowiedzi partner zaczyna przejmować coraz więcej.
Najpierw przypomina.
Później przypomina drugi raz.
W końcu wykonuje zadanie sam, ponieważ łatwiej zrobić coś osobiście, niż kolejny raz prosić.
Krótkoterminowo takie rozwiązanie może działać.
Długoterminowo może jednak prowadzić do bardzo niebezpiecznej dla relacji nierównowagi.
Jedna osoba zaczyna myśleć:
„Jeśli ja tego nie dopilnuję, nic się nie wydarzy”.
Druga:
„Cokolwiek zrobię, i tak zrobię źle”.
Pierwsza przejmuje jeszcze więcej odpowiedzialności.
Druga może coraz bardziej się wycofywać.
I powstaje błędne koło.
Kiedy partner staje się opiekunem – dynamika „rodzic–dziecko”
To jeden z najciekawszych problemów opisywanych w kontekście ADHD i relacji.
Partner osoby z ADHD może stopniowo przejmować funkcję organizatora, kontrolera i osoby odpowiedzialnej za pilnowanie codziennego życia.
„Wziąłeś leki?”
„Zapłaciłeś rachunek?”
„Pamiętasz, że jutro mamy wizytę?”
„Zadzwoniłeś tam?”
„Zrobiłeś to, o co cię prosiłam?”
Im bardziej jedna osoba kontroluje, tym bardziej druga może doświadczać jej jako krytycznej i dominującej.
Z kolei im mniej druga osoba wykonuje samodzielnie, tym silniejsze staje się przekonanie partnera:
„Muszę pilnować, bo inaczej nic nie zostanie zrobione”.
W efekcie relacja partner–partner może stopniowo przesuwać się w kierunku relacji opiekun–podopieczny.
To ma konsekwencje znacznie wykraczające poza podział obowiązków.
Może pojawić się złość.
Poczucie niesprawiedliwości.
Wstyd.
Wycofanie.
Krytyka.
Spadek wzajemnego szacunku.
A także trudności z bliskością i seksualnością – trudno bowiem jednocześnie doświadczać partnera jako osoby, którą trzeba stale kontrolować, i utrzymywać partnerską dynamikę relacji.
W badaniach jakościowych dorosłych z ADHD pojawia się właśnie doświadczenie bycia ciężarem dla partnera oraz powstawania dynamiki opiekuńczej w związku. Nie oznacza to, że taki schemat występuje w każdej relacji z ADHD. Pokazuje jednak mechanizm, który warto rozpoznawać w terapii.
Najważniejsze jest to, że żadna ze stron nie musi świadomie tworzyć takiego układu.
Może on powstawać stopniowo jako próba poradzenia sobie z codziennym chaosem.
I właśnie dlatego samo ustalenie, kto ma rację, zazwyczaj niewiele zmienia.
Celem staje się raczej odbudowanie sytuacji, w której odpowiedzialność ponownie należy do dwóch dorosłych partnerów, przy jednoczesnym uwzględnieniu realnych trudności wynikających z ADHD.
ADHD wpływa nie tylko na osobę – może wpływać również na relację
Jeżeli te same konflikty wracają mimo kolejnych rozmów, a w związku coraz częściej pojawia się krytyka, przypominanie, kontrolowanie, wycofanie albo poczucie, że jedna osoba odpowiada za wszystko, warto przyjrzeć się nie tylko komunikacji, ale również mechanizmom, które podtrzymują ten układ.
W terapii par można pracować zarówno nad relacją, jak i nad tym, w jaki sposób ADHD wpływa na codzienne funkcjonowanie obojga partnerów.
→ Umów konsultację / terapię par
Czym terapia par uwzględniająca ADHD różni się od zwykłej terapii związku?
Jeżeli para od miesięcy kłóci się o te same rzeczy, naturalnym celem terapii jest poprawa komunikacji, lepsze rozumienie potrzeb partnera i zmiana utrwalonych wzorców relacyjnych.
W przypadku ADHD może być potrzebny jeszcze jeden poziom pracy.
Samo ustalenie:
„Będziemy uważniej się słuchać”
albo:
„Od teraz podzielimy obowiązki bardziej sprawiedliwie”
może nie wystarczyć, jeśli częścią problemu są trudności z pamięcią roboczą, planowaniem, rozpoczynaniem zadań, oceną czasu czy regulacją emocji.
Para może bardzo dobrze rozumieć swój problem, a mimo to po powrocie do codzienności ponownie znaleźć się dokładnie w tym samym miejscu.
Dlatego ADHD nie powinno być ani pomijane, ani traktowane jako odpowiedź na każdy problem w relacji.
Objaw ADHD czy problem w związku?
To jedno z najważniejszych pytań w terapii.
Partner mówi:
„On mnie ignoruje”.
A osoba z ADHD:
„Wcale cię nie ignoruję. Po prostu zapomniałem”.
Kto ma rację?
W pewnym sensie oboje mogą opisywać prawdziwą część sytuacji.
Zapominanie może być związane z ADHD. Jednocześnie partner może realnie doświadczać kolejnych zapomnianych ustaleń jako bolesnych i destabilizujących relację.
Podobnie impulsywna wypowiedź może mieć związek z trudnością hamowania reakcji. Nie oznacza to jednak, że jej wpływ na drugą osobę przestaje mieć znaczenie.
Dlatego jednym z celów terapii może być oddzielenie:
intencji od efektu zachowania.
Osoba z ADHD nie musi zapominać dlatego, że jej nie zależy.
Ale partner nadal doświadcza konsekwencji tego zapominania.
To bardzo ważne rozróżnienie, ponieważ pozwala odejść od dwóch skrajności:
„Wszystko jest przez ADHD, więc nic nie można zrobić”
oraz
„Gdyby naprawdę mu zależało, po prostu by pamiętał”.
Ani jedno, ani drugie zwykle nie pomaga parze wyjść z konfliktu.
Psychoedukacja może zmienić sposób interpretowania zachowania partnera
W terapii par uwzględniającej ADHD ważnym elementem może być psychoedukacja obojga partnerów.
Nie tylko osoba z diagnozą powinna rozumieć ADHD.
Partner również może potrzebować wiedzy o tym, jak zaburzenie może wpływać na codzienne funkcjonowanie.
Nie po to, żeby usprawiedliwiać wszystkie zachowania.
Po to, żeby trafniej je interpretować.
Jeżeli partner przez kilka lat myśli:
„Nie pamięta o tym, bo mu nie zależy”,
a zaczyna rozumieć:
„Może mu zależeć i jednocześnie może mieć rzeczywistą trudność z pamiętaniem o tym bez zewnętrznego systemu”,
zmienia się punkt wyjścia do rozwiązania problemu.
Pytanie przestaje brzmieć:
„Jak mam sprawić, żeby wreszcie bardziej się starał?”
i może zacząć brzmieć:
„Jak stworzyć taki system, żeby nie trzeba było polegać wyłącznie na pamięci?”
To zupełnie inny rodzaj rozmowy.
I właśnie tutaj interesujące są badania programu PEGASUS, w którym psychoedukacją dotyczącą ADHD obejmowano nie tylko dorosłe osoby z ADHD, ale również ich bliskich. Wyniki sugerowały poprawę wiedzy o ADHD, a także pozytywne zmiany w niektórych obszarach funkcjonowania i relacji. Trzeba jednak zaznaczyć, że było to badanie wykonalności, więc nie stanowi jeszcze mocnego dowodu skuteczności terapii par jako takiej.
Zrozumienie ADHD nie oznacza rezygnacji z odpowiedzialności
To prawdopodobnie jeden z najważniejszych elementów całej terapii.
Diagnoza ADHD może przynieść ogromną ulgę:
„Teraz rozumiem, dlaczego pewne rzeczy były dla mnie tak trudne”.
Ale dla partnera może pojawić się obawa:
„Czy teraz wszystko będzie tłumaczone ADHD?”
Dobra praca terapeutyczna nie powinna prowadzić do takiej sytuacji.
ADHD może wyjaśniać mechanizm trudności, ale nie zwalnia z odpowiedzialności za szukanie sposobów radzenia sobie z nimi.
Jeżeli ktoś regularnie zapomina o ważnych zobowiązaniach, rozwiązaniem nie musi być:
„Muszę bardziej pamiętać”.
Może nim być wspólny kalendarz, przypomnienia, lista zadań, określony podział odpowiedzialności albo inny system, który ogranicza ryzyko zapominania.
Jeżeli problemem jest impulsywność podczas konfliktu, para może pracować nad zasadami zatrzymywania eskalacji i powrotu do rozmowy.
Jeżeli jedna osoba przejęła niemal wszystkie obowiązki, celem nie musi być dalsze przypominanie partnerowi, ale stopniowe oddawanie mu pełnej odpowiedzialności za konkretne obszary.
Terapia nie powinna więc zamieniać partnera w terapeutę ADHD.
Wręcz przeciwnie.
Jednym z jej celów może być doprowadzenie do sytuacji, w której partner przestaje być systemem przypomnień, kontrolerem i opiekunem, a ponownie może być przede wszystkim partnerem.
I właśnie tutaj terapia uwzględniająca ADHD może różnić się od pracy skoncentrowanej wyłącznie na komunikacji.
Nie tylko pyta:
„Jak ze sobą rozmawiacie?”
ale również:
„Co trzeba zmienić w codziennym funkcjonowaniu, żeby ten sam konflikt nie musiał powstawać po raz kolejny?”
Zobacz także
Dlaczego osoby z ADHD tak często tworzą związki z innymi osobami z ADHD? Co pokazują badania naukowe
Jestem rodzicem z ADHD – jak ADHD wpływa na wychowanie dzieci? Co pokazują badania naukowe
Czy terapia par przy ADHD naprawdę działa?
To pytanie wymaga ostrożnej odpowiedzi.
Wiemy coraz więcej o tym, jak ADHD wpływa na funkcjonowanie w bliskich relacjach. Mamy również dobrze rozwiniętą wiedzę na temat leczenia ADHD u dorosłych oraz interwencji psychologicznych ukierunkowanych na funkcjonowanie wykonawcze, organizację czy regulację emocji.
Znacznie mniej badań dotyczy jednak jednego, bardzo konkretnego pytania:
czy terapia prowadzona bezpośrednio z parą, w której jedno lub oboje partnerów ma ADHD, jest skuteczniejsza od standardowej terapii par?
Tutaj baza dowodów jest nadal ograniczona.
Nie oznacza to, że terapia par nie ma sensu. Oznacza natomiast, że nie powinniśmy przedstawiać konkretnego modelu „terapii par dla ADHD” jako metody o tak dobrze potwierdzonej skuteczności jak niektóre indywidualne interwencje psychologiczne stosowane w ADHD.
Sama poprawa komunikacji może nie rozwiązać problemu
Wyobraźmy sobie parę, która podczas terapii uczy się komunikować swoje potrzeby bez oskarżeń.
Zamiast:
„Nigdy mnie nie słuchasz”.
pojawia się:
„Kiedy zapominasz o naszych ustaleniach, czuję, że cała odpowiedzialność zostaje na mnie”.
To może być bardzo ważna zmiana.
Ale jeśli po sesji partner z ADHD nadal nie ma sposobu na zapisywanie ustaleń, organizowanie zadań i pamiętanie o terminach, za kilka dni para może znaleźć się w dokładnie tym samym konflikcie.
Dlatego terapia może wymagać pracy na dwóch poziomach:
relacyjnym – jak partnerzy komunikują potrzeby, reagują na siebie, rozwiązują konflikty i odbudowują bliskość,
oraz
wykonawczym – jak organizują codzienność, dzielą odpowiedzialność i tworzą rozwiązania ograniczające konsekwencje trudności związanych z ADHD.
Jedno nie powinno zastępować drugiego.
Czasami terapia par to tylko część leczenia
Jeżeli jedno z partnerów ma istotne objawy ADHD, sama terapia związku może nie odpowiadać na wszystkie trudności.
W zależności od sytuacji potrzebne mogą być również diagnostyka ADHD, konsultacja psychiatryczna, farmakoterapia, indywidualna psychoterapia lub interwencje ukierunkowane na konkretne trudności wykonawcze.
Nie chodzi o to, aby każdą kłótnię w związku „leczyć ADHD”.
Chodzi o rozpoznanie, który problem należy do relacji, który do indywidualnego funkcjonowania jednej z osób, a gdzie oba obszary wzajemnie się wzmacniają.
Przykładowo partnerzy mogą pracować nad sposobem prowadzenia konfliktu. Jeśli jednak jego częścią jest bardzo silna impulsywność i trudność z regulacją emocji, równoległa praca indywidualna może ułatwić wykorzystanie tego, czego para uczy się podczas wspólnych sesji.
Podobnie terapia par może pomóc w ustaleniu bardziej sprawiedliwego podziału obowiązków, ale osoba z ADHD może równocześnie potrzebować konkretnych strategii pozwalających rzeczywiście realizować przejęte zadania.
Celem nie jest stworzenie „idealnego partnera bez ADHD”
Terapia par uwzględniająca ADHD nie powinna zmierzać do sytuacji, w której osoba z ADHD zaczyna funkcjonować dokładnie tak samo jak partner bez ADHD.
Nie powinna też polegać na uczeniu drugiej osoby większej tolerancji dla wszystkiego, co dzieje się w związku.
Celem jest raczej znalezienie takiego sposobu funkcjonowania, w którym ADHD jest uwzględnione, ale nie zarządza całą relacją.
Czasem oznacza to zmianę oczekiwań.
Czasem stworzenie bardzo konkretnych systemów organizacyjnych.
Czasem oddanie odpowiedzialności osobie, której wcześniej ciągle przypominano.
A czasem pracę nad wieloletnim żalem, który nie znika tylko dlatego, że pojawiła się diagnoza ADHD.
Bo diagnoza może odpowiedzieć na pytanie:
„Dlaczego przez tyle lat było nam tak trudno?”
Ale nie naprawia automatycznie tego, co wydarzyło się przez te lata.
Terapia może natomiast pomóc parze zdecydować, co zrobić z tą wiedzą teraz.
Zobacz także
Co mówią badania o ADHD, związkach i terapii par?
Badania dotyczące bezpośrednio terapii par, w których jedno lub oboje partnerów ma ADHD, są nadal znacznie mniej liczne niż badania dotyczące samego ADHD u dorosłych. Mamy jednak coraz więcej danych pokazujących, w jaki sposób ADHD wiąże się z funkcjonowaniem romantycznych relacji oraz jakie elementy mogą być istotne w pracy terapeutycznej.
ADHD może wpływać na jakość i stabilność relacji
Jednym z ważniejszych przeglądów jest praca Wymbs i wsp. – „Adult ADHD and romantic relationships: What we know and what we can do to help”.
Autorzy przeanalizowali wiedzę dotyczącą funkcjonowania dorosłych z ADHD w romantycznych relacjach.
→ Badania wskazują, że ADHD może wiązać się z większymi trudnościami w relacjach, mniejszą satysfakcją ze związku i większym ryzykiem jego niestabilności. Jednocześnie autorzy podkreślają, że liczba dobrze kontrolowanych badań dotyczących interwencji skierowanych bezpośrednio do par pozostaje ograniczona.
To ważne, ponieważ pozwala oddzielić dwie kwestie: mamy stosunkowo mocne podstawy, aby mówić o wpływie ADHD na relacje, ale znacznie słabsze, aby twierdzić, że istnieje jeden najlepiej przebadany model terapii par dla ADHD.
Link:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33421168/
Jak wyglądają konflikty w parach, gdy jedno z partnerów ma ADHD?
Bardzo interesujące jest badanie Wymbs i wsp., w którym obserwowano zachowania partnerów podczas rozwiązywania konfliktu.
Badacze nie pytali więc wyłącznie uczestników, czy są zadowoleni ze związku. Obserwowali, jak para rzeczywiście zachowuje się podczas trudnej rozmowy.
→ W parach, w których partner miał ADHD o obrazie złożonym, obserwowano więcej zachowań negatywnych i mniej pozytywnych podczas konfliktu niż w części grup porównawczych. Zachowania obserwowane podczas konfliktu były również związane z oceną funkcjonowania związku.
To jeden z powodów, dla których ADHD w terapii par warto rozpatrywać nie tylko jako indywidualny zestaw objawów, ale również jako czynnik mogący wpływać na wzajemne reakcje partnerów.
Link:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24749971/
Co daje psychoedukacja obejmująca również partnera?
Ciekawych danych dostarcza program PEGASUS, czyli ustrukturyzowana psychoedukacja dla dorosłych z ADHD oraz ich bliskich.
W badaniu wykonalności uczestniczyły osoby z ADHD wraz z partnerami lub innymi bliskimi osobami.
→ Po zakończeniu programu obserwowano m.in. wzrost wiedzy dotyczącej ADHD oraz poprawę części ocenianych aspektów funkcjonowania i relacji.
Trzeba jednak zaznaczyć bardzo wyraźnie: PEGASUS nie jest dowodem, że sama terapia par jest skuteczną metodą leczenia ADHD. Było to badanie psychoedukacyjnej interwencji grupowej, a nie klasyczne badanie porównujące terapię par uwzględniającą ADHD ze standardową terapią par.
Mimo tego wyniki wspierają ważną ideę: włączenie bliskiej osoby w rozumienie ADHD może mieć znaczenie dla funkcjonowania całej relacji.
Link:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4340972/
Partner czy opiekun? Nowsze badania pokazują ważny problem
Szczególnie interesująca jest nowsza praca dotycząca doświadczeń romantycznych relacji dorosłych z ADHD.
W badaniu obejmującym 355 dorosłych z ADHD analizowano ich doświadczenia związane z bliskimi relacjami.
Wśród pojawiających się tematów znalazły się m.in. trudności relacyjne, doświadczenie odrzucenia oraz sytuacje, w których osoba z ADHD doświadczała siebie jako obciążenia dla partnera, a partner zaczynał pełnić bardziej opiekuńczą rolę.
→ To daje naukowe uzasadnienie dla poruszenia w terapii problemu nierównowagi odpowiedzialności. Jednocześnie nie oznacza, że dynamika „rodzic–dziecko” występuje w każdym związku z ADHD.
Link:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41315883/
Czy istnieje specjalna terapia par dla ADHD?
W literaturze znajdziemy kliniczne modele pracy z parami i rodzinami, w których występuje ADHD. Jedną z wcześniejszych publikacji jest praca Carol Ann Robbins dotycząca ADHD i relacji par oraz rodzin, opisująca wykorzystanie podejścia Imago Relationship Therapy.
→ Publikacja pokazuje, w jaki sposób wiedzę o ADHD można integrować z terapią relacji. Nie powinniśmy jednak przedstawiać jej jako dowodu z dużego randomizowanego badania potwierdzającego przewagę tej konkretnej terapii nad innymi metodami.
Link:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15723423/
Co zatem rzeczywiście możemy powiedzieć?
Obecne badania pozwalają z dość dużą pewnością powiedzieć, że ADHD może wpływać na funkcjonowanie romantycznych relacji.
Może oddziaływać na komunikację, realizowanie zobowiązań, codzienną organizację, sposób przebiegu konfliktów i podział odpowiedzialności.
Istnieją również przesłanki wskazujące na wartość psychoedukacji obejmującej nie tylko osobę z ADHD, ale także jej bliskich.
Znacznie ostrożniej trzeba natomiast odpowiadać na pytanie:
„Jaka terapia par jest najlepsza dla ADHD?”
Na dziś nie mamy wystarczającej liczby wysokiej jakości badań porównawczych, żeby wskazać jeden protokół i powiedzieć, że właśnie on jest standardem dla wszystkich par, w których występuje ADHD.
To jednak nie oznacza, że ADHD powinno być ignorowane podczas terapii związku.
Wręcz przeciwnie – dostępna wiedza sugeruje, że warto rozumieć zarówno dynamikę między partnerami, jak i realne konsekwencje objawów ADHD dla codziennego funkcjonowania.
Podsumowanie
ADHD nie istnieje wyłącznie „w osobie”. Jego konsekwencje mogą pojawiać się również pomiędzy ludźmi – podczas rozmowy, podziału obowiązków, planowania wspólnego życia czy rozwiązywania konfliktów.
Jednocześnie ADHD nie powinno stać się usprawiedliwieniem wszystkiego, co dzieje się w związku.
Terapia par uwzględniająca ADHD może pomagać partnerom rozróżnić:
co wynika z objawów, co należy do dynamiki relacji, a gdzie jedno zaczęło wzmacniać drugie.
Czasem ogromną zmianę przynosi już odejście od pytania:
„Dlaczego znowu tego nie zrobiłeś?”
w kierunku:
„Co sprawia, że ten sam problem ciągle wraca i jak możemy zbudować rozwiązanie, które rzeczywiście będzie działało?”
Nie chodzi o to, aby partner osoby z ADHD stał się bardziej wyrozumiałym opiekunem.
Przeciwnie.
Celem powinno być stworzenie relacji, w której dwie dorosłe osoby ponownie mogą funkcjonować jak partnerzy, a ADHD jest uwzględniane, ale nie organizuje całego ich wspólnego życia.
Najczęściej zadawane pytania o ADHD i terapię par
Czy ADHD może powodować problemy w związku?
ADHD samo w sobie nie oznacza, że związek będzie trudny lub nietrwały. Objawy mogą jednak wpływać na codzienne funkcjonowanie pary. Problemy z uwagą, organizacją, pamiętaniem o ustaleniach, impulsywnością czy regulacją emocji mogą prowadzić do powtarzających się konfliktów, szczególnie jeśli partnerzy nie rozumieją, skąd te zachowania się biorą.
Czy terapia par pomaga, jeśli jedno z partnerów ma ADHD?
Może być pomocna, szczególnie gdy terapia uwzględnia zarówno dynamikę związku, jak i realny wpływ ADHD na codzienne funkcjonowanie. Trzeba jednak zaznaczyć, że liczba wysokiej jakości badań dotyczących terapii par przeznaczonej konkretnie dla ADHD jest nadal ograniczona.
Czy terapia par może zastąpić leczenie ADHD?
Nie. Terapia par i leczenie ADHD mają inne cele. Jeżeli objawy ADHD znacząco utrudniają funkcjonowanie, potrzebna może być równoległa diagnostyka i indywidualne leczenie. Terapia par może natomiast pomóc w pracy nad konsekwencjami ADHD dla relacji.
Czy partner osoby z ADHD powinien uczestniczyć w psychoedukacji?
Może to być wartościowe. Badania nad interwencjami psychoedukacyjnymi, takimi jak PEGASUS, sugerują korzyści z włączania bliskich osób w zdobywanie wiedzy o ADHD. Zrozumienie mechanizmu nie oznacza jednak usprawiedliwiania wszystkich zachowań ADHD.
Dlaczego osoba z ADHD zapomina o rzeczach ważnych dla partnera?
Problemy z uwagą, pamięcią roboczą, organizacją i funkcjami wykonawczymi mogą utrudniać pamiętanie o ustaleniach oraz realizowanie zamiarów w odpowiednim momencie. Nie oznacza to automatycznie braku zaangażowania czy uczuć. Jednocześnie konsekwencje zapominania dla partnera są realne i warto nad nimi pracować.
Dlaczego w związku z osobą z ADHD ciągle powtarzają się te same kłótnie?
Jedną z przyczyn może być sytuacja, w której para rozwiązuje pojedynczy konflikt, ale nie zmienia mechanizmu, który powoduje jego powstawanie. Jeśli problemem są np. zapominanie, zarządzanie czasem czy organizacja obowiązków, sama obietnica „następnym razem będę pamiętać” może okazać się niewystarczająca.
Czym jest dynamika „rodzic–dziecko” w związku z ADHD?
To potoczne określenie sytuacji, w której jeden z partnerów zaczyna przejmować coraz większą odpowiedzialność za organizowanie i kontrolowanie życia drugiej osoby: przypomina, sprawdza, pilnuje terminów i wykonania obowiązków. W literaturze naukowej pojawiają się opisy dynamiki opiekuńczej i doświadczenia bycia ciężarem dla partnera, ale nie należy zakładać, że taki wzorzec występuje w każdym związku z ADHD.
Czy ADHD usprawiedliwia niewywiązywanie się z obowiązków?
Nie. ADHD może wyjaśniać, dlaczego określone zadania są trudniejsze, ale diagnoza nie usuwa odpowiedzialności za własne zachowanie. W terapii można pracować nad stworzeniem systemów, które pomagają realizować zobowiązania mimo trudności wynikających z ADHD.
Czy ciągłe przypominanie osobie z ADHD pomaga?
Czasami krótkoterminowo tak, ale jeśli partner staje się głównym „systemem przypomnień”, może to prowadzić do przeciążenia i nierównowagi w związku. Lepszym rozwiązaniem może być stworzenie zewnętrznych systemów organizacji – kalendarzy, przypomnień, list czy jasnego podziału odpowiedzialności – które nie wymagają stałego kontrolowania przez partnera.
Czy oboje partnerzy mogą mieć ADHD?
Tak. ADHD u jednego partnera nie wyklucza ADHD u drugiego. W takim związku niektóre trudności mogą wyglądać inaczej, ponieważ oboje partnerzy mogą doświadczać problemów z organizacją, pamiętaniem, zarządzaniem czasem czy impulsywnością.
Kiedy warto zgłosić się na terapię par?
Nie trzeba czekać do momentu, kiedy związek znajduje się na granicy rozpadu. Warto rozważyć konsultację, gdy te same konflikty regularnie wracają, jedna osoba czuje się przeciążona odpowiedzialnością, druga stale krytykowana lub kontrolowana, a samodzielne próby zmiany nie przynoszą trwałego efektu.
Czy najpierw diagnoza ADHD, czy terapia par?
Nie zawsze trzeba wybierać jedno albo drugie. Jeśli istnieje podejrzenie nierozpoznanego ADHD, diagnostyka może pomóc lepiej zrozumieć część trudności. Jednocześnie para może potrzebować pracy nad konfliktem, zaufaniem czy podziałem odpowiedzialności. W części przypadków oba procesy mogą przebiegać równolegle.
Literatura
Wymbs B.T., Canu W.H., Sacchetti G.M., Ranson L.M. Adult ADHD and Romantic Relationships: What We Know and What We Can Do to Help. Journal of Marital and Family Therapy. 2021.
Wymbs B.T., Molina B.S.G., Pelham W.E. Jr., Cheong J., Gnagy E.M., Belendiuk K.A., Walther C.A., Babinski D.E. Risk of Intimate Partner Violence Among Young Adult Males With Childhood ADHD. Journal of Attention Disorders.
Hirvikoski T., Waaler E., Alfredsson J. i wsp. Reduced ADHD Symptoms in Adults With ADHD After Structured Skills Training Group: Results From a Randomized Controlled Trial.
Hirvikoski T. i wsp. Psychoeducational Groups for Adults With ADHD and Their Significant Others (PEGASUS): A Feasibility Study. Attention Deficit and Hyperactivity Disorders.
Robbins C.A. ADHD Couple and Family Relationships: Enhancing Communication and Understanding Through Imago Relationship Therapy. Journal of Clinical Psychology. 2005.
Knies K. i wsp. Romantic Relationships in Adults With ADHD: A Qualitative Exploration of Relationship Experiences.
Kooij J.J.S., Bijlenga D., Salerno L. i wsp. Updated European Consensus Statement on Diagnosis and Treatment of Adult ADHD. European Psychiatry. 2019.
Young S., Adamo N., Ásgeirsdóttir B.B. i wsp. Females With ADHD: An Expert Consensus Statement Taking a Lifespan Approach Providing Guidance for the Identification and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Girls and Women. BMC Psychiatry. 2020.