ADHD i zaburzenia lękowe należą do problemów, które u osób dorosłych mogą występować jednocześnie. Badania wskazują, że osoby z ADHD znacznie częściej niż osoby bez ADHD doświadczają również zaburzeń lękowych.
Nie oznacza to jednak, że lęk jest po prostu „objawem ADHD”.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Jego objawy rozpoczynają się w okresie rozwojowym i dotyczą przede wszystkim trudności związanych z regulacją uwagi, impulsywnością i – u części osób – nadruchliwością. W codziennym życiu ogromne znaczenie mogą mieć również problemy z funkcjami wykonawczymi, organizacją działania czy regulacją emocji.
Zaburzenia lękowe są natomiast odrębną grupą zaburzeń. Należą do nich między innymi zaburzenie lękowe uogólnione, zaburzenie lęku społecznego, zaburzenie paniczne czy określone fobie.
I właśnie tutaj zaczyna robić się ciekawie.
Wyobraźmy sobie dwie osoby siedzące wieczorem nad książką.
Pierwsza czyta jedną stronę kilka razy. Po chwili zauważa dźwięk telefonu. Sprawdza wiadomość. Przypomina sobie o czymś, co miała zrobić. Otwiera kolejną aplikację. Po kilku minutach orientuje się, że właściwie nie pamięta, o czym przed chwilą czytała.
Druga również czyta tę samą stronę kilka razy. Tyle że jej uwagi nie zabiera telefon. W głowie pojawia się:
„A co, jeśli jutro sobie nie poradzę?”
„Dlaczego powiedziałam to na spotkaniu?”
„A jeśli szef zauważył, że popełniłam błąd?”
„Co będzie, jeśli stracę pracę?”
Obie osoby mogą powiedzieć dokładnie to samo:
„Mam problemy z koncentracją”.
Ale mechanizm stojący za tym doświadczeniem może być zupełnie inny.
A teraz wyobraźmy sobie trzecią osobę.Ma ADHD i jednocześnie zaburzenie lękowe.
Trudności z uwagą i organizacją powodują kolejne problemy. Zapomina o terminach, odkłada zadania, spóźnia się, gubi rzeczy, popełnia błędy. Z czasem zaczyna coraz bardziej obawiać się ich konsekwencji. Sprawdza. Przewiduje. Analizuje. Próbuje kontrolować to, czego – jak nauczyło ją wcześniejsze doświadczenie – nie zawsze potrafi kontrolować.
Wtedy bardzo trudno odpowiedzieć na pytanie:
„Czy to jeszcze ADHD, czy już lęk?”
Bo odpowiedź może brzmieć:
jedno i drugie.
Dlatego w diagnostyce nie wystarczy policzyć objawów. Trzeba przyjrzeć się temu, kiedy pojawiły się trudności, jak wyglądały w dzieciństwie i okresie dorastania, w jakich sytuacjach występują dzisiaj oraz – przede wszystkim – co dzieje się z człowiekiem tuż przed pojawieniem się danego zachowania lub objawu.
W tym artykule przyjrzymy się temu, gdzie ADHD i zaburzenia lękowe mogą wyglądać podobnie, gdzie zaczynają się istotne różnice oraz co dzieje się wtedy, gdy występują jednocześnie.
Pójdziemy też krok dalej.
Bo jeżeli napięcie trwa miesiącami lub latami, człowiek naturalnie zaczyna szukać sposobu, żeby je zmniejszyć.
Dla części osób takim sposobem może stać się alkohol, marihuana, leki przyjmowane niezgodnie z zaleceniami albo inne substancje.
I wtedy pytanie przestaje brzmieć wyłącznie:
„ADHD czy zaburzenie lękowe?”
Trzeba również zapytać:
„Co ta osoba próbuje w ten sposób regulować?”
ADHD czy zaburzenie lękowe? Dlaczego objawy mogą wyglądać podobnie?
ADHD i zaburzenia lękowe są odrębnymi problemami klinicznymi, ale w codziennym funkcjonowaniu mogą czasami wyglądać bardzo podobnie.
Trudności z koncentracją, napięcie, niepokój, rozdrażnienie, problemy ze snem, odkładanie zadań, unikanie niektórych sytuacji czy poczucie ciągłego przeciążenia mogą pojawiać się zarówno u osoby z ADHD, jak i u osoby z zaburzeniem lękowym.
Dlatego samo stwierdzenie:
„Nie mogę się skupić”.
albo:
„Cały czas jestem niespokojny”.
nie mówi nam jeszcze, z czego ta trudność wynika.
W diagnostyce ważne jest nie tylko co się dzieje, ale również dlaczego się dzieje, kiedy się zaczęło i w jakich sytuacjach się pojawia.
„Nie mogę się skupić” – podobny objaw, różne mechanizmy
Wyobraźmy sobie dwie osoby podczas spotkania w pracy.
Pierwsza naprawdę próbuje słuchać. Po chwili zauważa ruch za oknem. Później przypomina sobie o wiadomości, na którą miała odpowiedzieć. Jedno zdanie wypowiedziane przez współpracownika uruchamia kolejne skojarzenie.
Kilka minut później orientuje się:
„Nie mam pojęcia, o czym oni teraz mówią”.
Druga osoba siedzi na tym samym spotkaniu. Również przestaje słuchać, ale z zupełnie innego powodu.
W jej głowie pojawia się:
„Czy dobrze odpowiedziałam?”
„Chyba powiedziałam coś głupiego”.
„Dlaczego szef tak na mnie spojrzał?”
„A jeśli popełniłam błąd?”
Po kilku minutach ona również nie wie, o czym była rozmowa.
Z zewnątrz widzimy więc dokładnie to samo: problem z koncentracją.
Mechanizm może być jednak inny.
W ADHD trudność może wynikać przede wszystkim z problemów z regulacją uwagi i podatności na rozpraszanie.
W zaburzeniu lękowym uwagę mogą natomiast pochłaniać zamartwianie się, przewidywanie zagrożenia i analizowanie możliwych konsekwencji.
A u osoby, u której ADHD i zaburzenie lękowe współwystępują, oba te mechanizmy mogą działać jednocześnie.
Niepokój w ADHD nie zawsze oznacza zaburzenie lękowe
Kolejnym obszarem, w którym łatwo o pomyłkę, jest niepokój i napięcie.
U dorosłych z ADHD nadruchliwość nie zawsze przypomina stereotypowy obraz dziecka, które nie może usiedzieć w miejscu.
Może przejawiać się jako ruszanie nogą, ciągłe zmienianie pozycji, bawienie się przedmiotami, potrzeba pozostawania w ruchu albo przede wszystkim jako wewnętrzne poczucie pobudzenia i trudność z zatrzymaniem się.
Osoba może powiedzieć:
„Nawet kiedy nic nie muszę robić, nie potrafię po prostu usiąść i odpocząć”.
Bardzo podobne zdanie może wypowiedzieć osoba z zaburzeniem lękowym.
Tyle że w jej przypadku trudność z odpoczynkiem może być związana z czymś innym:
„A jeśli o czymś zapomniałem?”
„Co będzie jutro?”
„Czy na pewno wszystko zrobiłem?”
„A jeśli wydarzy się coś złego?”
Dlatego podczas diagnostyki warto pytać nie tylko o obecność niepokoju, ale również o jego charakter, kontekst i historię.
Czy pobudzenie było obecne od dzieciństwa lub okresu dorastania i występowało również wtedy, kiedy człowiek się niczym szczególnie nie martwił?
Czy może pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy osoba przewiduje zagrożenie, analizuje możliwe konsekwencje albo zaczyna intensywnie się zamartwiać?
Odkładanie zadań – ADHD, lęk czy jedno i drugie?
Podobnie może wyglądać prokrastynacja.
Osoba z ADHD może przez kilka godzin odkładać napisanie ważnego maila, ponieważ trudno jej rozpocząć zadanie, nie wie, od czego zacząć, zadanie jest mało stymulujące albo jego wykonanie wymaga uruchomienia wielu funkcji wykonawczych jednocześnie.
Osoba z zaburzeniem lękowym może odkładać dokładnie tego samego maila dlatego, że myśli:
„A jeśli źle to napiszę?”
„Co pomyśli odbiorca?”
„Muszę jeszcze raz wszystko sprawdzić”.
„Zrobię to później, kiedy będę spokojniejsza”.
W pierwszym przypadku istotną rolę mogą odgrywać trudności wykonawcze związane z ADHD.
W drugim – lęk i unikanie sytuacji wywołującej napięcie.
Ale te dwa mechanizmy mogą również zacząć się ze sobą łączyć.
Kiedy ADHD zaczyna tworzyć powody do lęku
Wyobraźmy sobie osobę, która przez wiele lat zapomina o terminach, spóźnia się, gubi ważne rzeczy, odkłada zadania do ostatniej chwili albo popełnia błędy wynikające z nieuwagi.
Każda z tych sytuacji może mieć realne konsekwencje.
Po pewnym czasie człowiek może zacząć myśleć:
„Muszę wszystko sprawdzać, bo znowu czegoś zapomnę”.
„Muszę pamiętać o wszystkim, bo nie mogę ufać własnej pamięci”.
„Nie mogę popełnić kolejnego błędu”.
„Muszę przewidzieć, co może pójść nie tak”.
I tutaj granica zaczyna być mniej oczywista.
Trudności związane z ADHD mogą stać się jednym ze źródeł przewlekłego napięcia, a człowiek może zacząć rozwijać sposoby kontrolowania chaosu oparte na ciągłym sprawdzaniu, przewidywaniu i zamartwianiu się.
Nie oznacza to, że ADHD automatycznie prowadzi do zaburzenia lękowego.
Pokazuje jednak, dlaczego u jednej osoby mogą z czasem pojawić się dwa odrębne, ale wzajemnie wpływające na siebie problemy.
Historia objawów może powiedzieć więcej niż pojedynczy objaw
Jednym z najważniejszych elementów różnicowania ADHD i zaburzeń lękowych jest historia funkcjonowania człowieka.
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Podczas diagnostyki szukamy więc objawów i związanych z nimi trudności już w okresie rozwojowym.
Nie pytamy wyłącznie:
„Czy dzisiaj trudno Ci się skoncentrować?”
Pytamy również:
„Jak wyglądało to w szkole?”
„Czy jako dziecko często odpływałeś myślami?”
„Czy zapominałeś rzeczy?”
„Czy trudno było Ci kończyć rozpoczęte zadania?”
„Czy problemy z koncentracją występowały również wtedy, kiedy nie doświadczałeś nasilonego lęku?”
Jednocześnie podczas oceny zaburzeń lękowych ważne będzie między innymi to, czego człowiek się obawia, jak często się zamartwia, czego zaczyna unikać i jak lęk wpływa na jego codzienne funkcjonowanie.
Dlatego czasami pytanie:
„ADHD czy lęk?”
jest od początku źle postawione.
Właściwe pytanie może brzmieć:
„Czy występuje ADHD, zaburzenie lękowe, czy oba zaburzenia jednocześnie – i jak wpływają na siebie u tej konkretnej osoby?”
Masz zaburzenia lękowe, ale podejrzewasz, że część trudności może mieć związek również z ADHD?
Jeżeli problemy z koncentracją, organizacją, zapominaniem, rozpoczynaniem i kończeniem zadań czy impulsywnością towarzyszą Ci od dzieciństwa lub okresu dorastania, warto przyjrzeć się całemu obrazowi funkcjonowania.
W UADHD diagnostyka ADHD u osób dorosłych nie polega wyłącznie na sprawdzeniu listy aktualnych objawów. Przyglądamy się również historii rozwojowej, funkcjonowaniu w różnych obszarach życia oraz innym możliwym przyczynom zgłaszanych trudności.
Dobra diagnostyka nie powinna odpowiadać wyłącznie na pytanie „czy mam ADHD?”. Powinna pomóc zrozumieć, skąd naprawdę biorą się trudności i co może je podtrzymywać. Kliknij tutaj i rozpocznij diagnozę.
ADHD i lęk – dlaczego jedno może napędzać drugie?
ADHD i zaburzenia lękowe mogą występować niezależnie od siebie. U części osób jednak ich objawy zaczynają się wzajemnie napędzać.
Życie z nierozpoznanym albo niewystarczająco leczonym ADHD może oznaczać lata zapominania, spóźnień, niedotrzymanych terminów, działania w ostatniej chwili, problemów z organizacją czy trudności w przewidywaniu, ile czasu zajmie wykonanie zadania.
Każde z tych doświadczeń może mieć realne konsekwencje.
Kiedy podobne sytuacje powtarzają się setki razy, człowiek może zacząć funkcjonować w coraz większym napięciu.
Nie dlatego, że osoby z ADHD są „z natury lękowe”.
Ale dlatego, że doświadczenie mogło nauczyć je, że coś rzeczywiście może pójść nie tak.
„A jeśli znowu o czymś zapomnę?” – kiedy trudności ADHD zwiększają napięcie
Wyobraźmy sobie osobę, która kilka razy zapomniała o ważnym spotkaniu.
Po kolejnym takim doświadczeniu zaczyna częściej sprawdzać kalendarz.
Później ustawia dwa przypomnienia.
Potem cztery.
Przed wyjściem z domu sprawdza kilka razy, czy ma telefon, klucze i dokumenty.
Wieczorem zastanawia się:
„Czy na pewno jutro o niczym nie zapomniałam?”
To, co początkowo było sposobem kompensowania trudności związanych z ADHD, może zacząć łączyć się z coraz większym napięciem.
Podobny mechanizm może dotyczyć pracy.
Jeżeli człowiek wielokrotnie popełniał błędy wynikające z nieuwagi, może zacząć sprawdzać swoją pracę znacznie częściej.
Jeżeli często się spóźniał, może odczuwać silne napięcie przed każdym wyjściem.
Jeżeli wielokrotnie odkładał zadania do ostatniej chwili, samo pojawienie się kolejnego terminu może uruchamiać niepokój.
W pewnym momencie trudno już powiedzieć, gdzie kończy się próba radzenia sobie z ADHD, a gdzie zaczyna się lęk związany z możliwością kolejnej porażki.
Lęk jako sposób kontrolowania chaosu
Zamartwianie się jest nieprzyjemne, ale może dawać człowiekowi coś bardzo ważnego:
poczucie, że dzięki niemu jest przygotowany.
„Jeżeli będę o tym cały czas myśleć, nie zapomnę”.
„Jeżeli przewidzę wszystkie możliwe problemy, nic mnie nie zaskoczy”.
„Jeżeli sprawdzę to jeszcze raz, nie popełnię błędu”.
„Jeżeli będę cały czas czujny, będę miał wszystko pod kontrolą”.
W ten sposób lęk może zacząć pełnić funkcję wewnętrznego systemu kontroli.
U osoby z ADHD może mieć to szczególne znaczenie.
Jeżeli trudno ufać własnej pamięci, organizacji czy poczuciu czasu, napięcie może paradoksalnie pomagać się mobilizować.
Niektóre osoby z ADHD opisują, że przez wiele lat działały przede wszystkim wtedy, kiedy sytuacja stawała się pilna.
Dopóki termin jest daleko, trudno rozpocząć działanie.
Kiedy jednak pojawia się:
„Muszę zrobić to TERAZ”
– nagle pojawia się mobilizacja.
Problem zaczyna się wtedy, gdy człowiek coraz częściej potrzebuje presji i napięcia, żeby uruchomić działanie.
Może wtedy przez lata funkcjonować od jednego kryzysu do następnego.
„Muszę się martwić, żeby o tym pamiętać”
To doświadczenie może być szczególnie wyczerpujące.
Zamiast zapisać zadanie i mieć poczucie, że można już przestać o nim myśleć, człowiek próbuje utrzymywać je w pamięci poprzez napięcie.
W głowie wielokrotnie pojawia się:
„Muszę zadzwonić”.
„Nie mogę zapomnieć”.
„Pamiętaj o tym”.
„Tylko tego nie zawal”.
Takie ciągłe przypominanie może chwilowo dawać poczucie kontroli, ale jednocześnie sprawiać, że mózg praktycznie nie dostaje komunikatu:
„To jest zabezpieczone. Możesz już przestać o tym myśleć”.
Ciało może siedzieć na kanapie.
A głowa nadal pilnuje wszystkich spraw.
To jeden ze sposobów, w jaki trudności związane z ADHD mogą zacząć splatać się z przewlekłym napięciem.
ADHD i zaburzenie lękowe uogólnione – kiedy zamartwianie staje się osobnym problemem
Tutaj potrzebne jest ważne rozróżnienie.
To, że osoba z ADHD martwi się konsekwencjami swoich trudności, nie oznacza automatycznie zaburzenia lękowego uogólnionego (GAD).
W zaburzeniu lękowym uogólnionym zamartwianie się jest nadmierne, trudne do kontrolowania i obejmuje różne obszary życia.
Człowiek może martwić się pracą, zdrowiem, finansami, rodziną, przyszłością czy codziennymi obowiązkami. Lękowi mogą towarzyszyć między innymi napięcie, niepokój, drażliwość, trudności ze snem i problemy z koncentracją.
A więc ponownie pojawiają się objawy, które częściowo mogą przypominać ADHD.
Dlatego w diagnostyce warto ustalić:
Czy problemy z uwagą występowały jeszcze przed nasileniem lęku?
Czy trudności z organizacją i działaniem były obecne już w okresie rozwojowym?
Czy koncentracja wyraźnie poprawia się, kiedy człowiek nie jest zalękniony?
Czego dotyczą obawy?
Czy zamartwianie jest trudne do zatrzymania?
Jak dużą część codziennego funkcjonowania zajmuje przewidywanie tego, co może pójść źle?
Dopiero szerszy obraz pozwala ocenić, czy lęk jest przede wszystkim związany z konkretnymi doświadczeniami i konsekwencjami trudności, czy występuje odrębne zaburzenie lękowe.
Kiedy lęk zaczyna pogarszać objawy ADHD
Ta zależność może działać również w drugą stronę.
Kiedy człowiek jest silnie zalękniony, znaczna część jego uwagi zostaje zajęta przez analizowanie zagrożenia, przewidywanie przyszłości i kontrolowanie własnych reakcji.
Trudniej wtedy skoncentrować się na zadaniu, zapamiętać informacje, podjąć decyzję czy rozpocząć działanie.
U osoby z ADHD może więc powstać błędne koło:
trudność związana z ADHD → błąd lub problem → lęk przed kolejnym błędem → większe napięcie → jeszcze większe trudności z koncentracją i działaniem → kolejny problem → jeszcze więcej lęku.
Z czasem człowiek może już nie wiedzieć, co właściwie jest przyczyną czego.
Wie tylko:
„Cały czas jestem spięty, wszystko analizuję, niczego nie mogę zacząć i coraz gorzej się koncentruję”.
Dlatego w przypadku współwystępowania ADHD i zaburzeń lękowych tak ważne jest, żeby nie próbować wyjaśniać całego funkcjonowania jednym rozpoznaniem.
Zobacz także
„Mielonka w głowie” w ADHD – dlaczego mózg nie daje chwili ciszy?
ADHD i regulacja emocji – dlaczego napięcie tak szybko narasta?
ADHD i bezsenność – dlaczego osoby z ADHD mają problemy ze snem? Co mówią badania naukowe?
ADHD, zaburzenia lękowe i uzależnienie – kiedy alkohol lub substancja zaczynają „wyciszać głowę”
Kiedy napięcie trwa długo, człowiek zaczyna szukać sposobu, żeby je zmniejszyć.
Czasami jest to ruch, rozmowa, sen, terapia czy inne strategie regulacji.
A czasami pojawia się alkohol, marihuana albo inna substancja.
Dla osoby, u której współwystępują ADHD i zaburzenie lękowe, doświadczenie ulgi może być szczególnie znaczące.
Bo substancja może przez chwilę zmienić coś, z czym człowiek zmaga się przez większość dnia:
„Wreszcie przestaję wszystko analizować”.
„Po alkoholu nie jestem taki spięty”.
„Jak zapalę, mam wrażenie, że moja głowa w końcu zwalnia”.
„Po kilku drinkach łatwiej mi rozmawiać z ludźmi”.
„Nie piję po to, żeby się upić. Chcę po prostu na chwilę przestać myśleć”.
I właśnie tutaj pojawia się bardzo ważne pytanie:
co właściwie reguluje substancja?
ADHD?
Lęk?
Napięcie emocjonalne?
Problemy społeczne?
Bezsenność?
A może kilka z tych rzeczy jednocześnie?
„Po alkoholu wreszcie przestaję myśleć” – substancja jako sposób regulowania napięcia
Jeżeli człowiek doświadcza przewlekłego lęku, alkohol może początkowo przynosić odczuwalną ulgę.
Napięcie spada.
Łatwiej wejść w rozmowę.
Zmniejsza się samokontrola i analizowanie własnego zachowania.
Myśli na chwilę zwalniają.
Właśnie dlatego warto patrzeć nie tylko na to, ile i jak często ktoś pije, ale również na funkcję, jaką alkohol zaczyna pełnić.
Istnieje duża różnica pomiędzy:
„Lubię wypić kieliszek wina do kolacji”
a:
„Potrzebuję alkoholu, żeby przestać się bać, przestać analizować i wreszcie poczuć ulgę”.
W drugim przypadku alkohol zaczyna pełnić funkcję regulatora stanu psychicznego.
Podobnie może wyglądać używanie innych substancji.
Osoba może sięgać po marihuanę, ponieważ ma poczucie, że dzięki niej łatwiej się wycisza.
Po stymulanty – ponieważ doświadcza chwilowego poczucia większej kontroli, energii albo skupienia.
Po substancję w sytuacjach społecznych – ponieważ wtedy łatwiej znosi ocenę innych ludzi.
Nie oznacza to, że każda osoba z ADHD lub zaburzeniem lękowym będzie miała problem z uzależnieniem.
Oznacza natomiast, że podczas diagnozy i terapii warto zapytać:
„Co zmienia się po przyjęciu substancji?”
Bo odpowiedź może powiedzieć bardzo dużo o tym, dlaczego człowiek po nią wraca.
Ulga działa szybko – i właśnie dlatego może stać się pułapką
Jednym z najważniejszych mechanizmów prowadzących do utrwalania używania substancji jest uczenie się poprzez ulgę.
Przed użyciem:
napięcie,
gonitwa myśli,
lęk,
przeciążenie,
trudność z odpoczynkiem.
Po użyciu:
„Jest mi lepiej”.
Mózg bardzo szybko uczy się takiej zależności.
Napięcie → substancja → ulga.
Jeżeli ten schemat powtarza się wielokrotnie, następnym razem w podobnym stanie psychicznym łatwiej może pojawić się myśl:
„Napiję się”.
„Zapalę”.
„Muszę się jakoś wyłączyć”.
Substancja zaczyna być coraz bardziej automatyczną odpowiedzią na dyskomfort.
Problem polega na tym, że krótkoterminowa ulga nie oznacza rozwiązania problemu.
Alkohol może uspokajać wieczorem i zwiększać lęk następnego dnia
To szczególnie ważne w przypadku alkoholu.
Alkohol może początkowo działać uspokajająco i ułatwiać zasypianie, dlatego człowiek może odnieść wrażenie:
„To mi pomaga”.
Jednocześnie używanie alkoholu może pogarszać jakość snu, a wraz ze spadkiem jego działania mogą pojawiać się większe napięcie, rozdrażnienie czy niepokój.
Powstaje wtedy kolejny mechanizm:
lęk → alkohol → chwilowa ulga → gorszy sen i pogorszenie samopoczucia → większe napięcie → ponowna potrzeba ulgi.
Jeżeli dodatkowo występuje ADHD, niewyspanie i pogorszenie samopoczucia mogą nasilać problemy z koncentracją, impulsywnością, organizacją i regulacją emocji.
To, co wieczorem wydawało się sposobem na poradzenie sobie z problemem, następnego dnia może więc dokładać kolejną warstwę trudności.
ADHD + lęk + uzależnienie – trzy problemy mogą zacząć tworzyć jeden system
Wyobraźmy sobie osobę z ADHD, która przez cały dzień próbuje kontrolować obowiązki.
Pilnuje terminów.
Próbuje się nie spóźnić.
Martwi się, że o czymś zapomni.
Analizuje błędy.
Wieczorem jest wyczerpana, ale jej głowa nadal pracuje.
Pojawia się alkohol.
Po dwóch drinkach napięcie spada.
„W końcu mam spokój”.
Następnego dnia jest bardziej zmęczona.
Trudniej się koncentruje.
Odkłada zadania.
Popełnia błąd.
Zaczyna się martwić.
Wieczorem ponownie potrzebuje ulgi.
W takim przypadku ADHD, lęk i używanie substancji nie funkcjonują już obok siebie.
Zaczynają wpływać na siebie nawzajem.
I dlatego leczenie wyłącznie jednego elementu może nie wystarczyć.
Uzależnienie może również utrudniać diagnozę ADHD i zaburzeń lękowych
Sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej, kiedy substancje są używane regularnie.
Problemy ze snem, rozdrażnienie, trudności z koncentracją, pobudzenie, niepokój, obniżony nastrój czy problemy z pamięcią mogą być związane z ADHD lub zaburzeniem lękowym, ale mogą również pojawiać się podczas używania substancji, po ich odstawieniu albo w okresach pomiędzy kolejnymi epizodami używania.
Dlatego w diagnostyce trzeba patrzeć na przebieg objawów w czasie.
Czy trudności z koncentracją występowały już przed rozpoczęciem używania?
Czy były obecne w dzieciństwie?
Kiedy pojawił się lęk?
Czy nasila się po alkoholu lub innych substancjach?
Czy używanie rozpoczęło się jako próba radzenia sobie z napięciem?
Co dzieje się w okresach abstynencji?
To właśnie historia funkcjonowania pozwala stopniowo oddzielić od siebie problemy, które na pierwszy rzut oka mogą tworzyć jeden wielki chaos.
Leczenie jednego problemu może nie wystarczyć
Jeżeli u jednej osoby współwystępują ADHD, zaburzenie lękowe i uzależnienie, trudno oczekiwać, że skupienie się wyłącznie na jednym z tych obszarów automatycznie rozwiąże pozostałe.
Można pracować nad abstynencją, ale jeśli człowiek nadal nie ma innych sposobów radzenia sobie z ogromnym napięciem, pozostaje pytanie:
„Co zrobi, kiedy znowu będzie chciał natychmiast poczuć ulgę?”
Można leczyć lęk, ale jeżeli nadal występują znaczące trudności wykonawcze związane z nierozpoznanym ADHD, codzienność może w dalszym ciągu generować kolejne kryzysy.
Można również rozpocząć leczenie ADHD, ale współwystępujące zaburzenie lękowe nie musi automatycznie zniknąć tylko dlatego, że poprawiła się koncentracja.
Dlatego czasami najważniejszym krokiem nie jest znalezienie jednej przyczyny wszystkich problemów.
Jest nim zrozumienie:
jak poszczególne problemy wpływają na siebie i co podtrzymuje cały mechanizm.
Zobacz także
Dlaczego osoby z ADHD częściej sięgają po alkohol? Co mówi nauka?
Marihuana i ADHD – czy naprawdę pomaga się wyciszyć? Co mówią badania?
Psychoterapia ADHD i uzależnień – jak wygląda skuteczne leczenie?
Podsumowanie – ADHD i zaburzenia lękowe mogą się nakładać, ale nie są tym samym
ADHD i zaburzenia lękowe mogą prowadzić do podobnych trudności w codziennym funkcjonowaniu, ale mechanizmy stojące za nimi nie muszą być takie same.
Problemy z koncentracją nie zawsze oznaczają ADHD.
Niepokój nie zawsze oznacza zaburzenie lękowe.
Odkładanie zadań może wynikać z trudności wykonawczych, ale może być również formą unikania sytuacji wywołującej lęk.
A ciągłe sprawdzanie, analizowanie i przewidywanie tego, co może pójść źle, może czasami rozwijać się u osoby, która przez lata nauczyła się, że nie zawsze może ufać własnej pamięci, organizacji czy poczuciu czasu.
Jednocześnie ADHD i zaburzenia lękowe mogą rzeczywiście występować u jednej osoby.
Wtedy próba odpowiedzenia na pytanie:
„Co mam – ADHD czy lęk?”
może prowadzić w niewłaściwym kierunku.
Znacznie ważniejsze staje się zrozumienie:
co było obecne od okresu rozwojowego, kiedy pojawił się lęk, czego dotyczą obawy, co uruchamia napięcie oraz jak poszczególne trudności wpływają na siebie dzisiaj.
Sytuacja staje się jeszcze bardziej złożona, kiedy sposobem radzenia sobie z napięciem zaczyna być alkohol, marihuana albo inna substancja.
Wtedy substancja może przez chwilę przynosić ulgę, ale z czasem sama może stać się kolejnym elementem problemu.
Dlatego w diagnozie i terapii warto patrzeć nie tylko na pojedynczy objaw, ale na cały mechanizm funkcjonowania człowieka.
Bo czasami za zdaniem:
„Nie mogę się skupić”
stoi ADHD.
Czasami lęk.
Czasami oba zaburzenia.
A czasami dopiero dokładna historia życia pozwala zobaczyć, jak te problemy zaczęły się ze sobą łączyć.
FAQ – ADHD i zaburzenia lękowe
1. Czy ADHD może powodować zaburzenia lękowe?
Nie można powiedzieć, że ADHD automatycznie powoduje zaburzenie lękowe. Wiemy jednak, że zaburzenia lękowe częściej współwystępują u osób z ADHD niż w populacji bez ADHD.
U części osób doświadczenia związane z ADHD – powtarzające się błędy, zapominanie, trudności szkolne lub zawodowe, konflikty czy problemy z organizacją – mogą być jednym z czynników zwiększających przewlekłe napięcie. Nie jest to jednak jedyna możliwa droga rozwoju zaburzeń lękowych.
2. Czy zaburzenia lękowe mogą wyglądać jak ADHD?
Tak. Lęk może powodować między innymi trudności z koncentracją, problemy ze snem, niepokój, rozdrażnienie czy trudność z podejmowaniem działania.
Dlatego sam problem z koncentracją nie wystarcza do rozpoznania ADHD.
3. Jak odróżnić problemy z koncentracją w ADHD od tych związanych z lękiem?
Jedną z ważnych różnic może być to, co przejmuje uwagę człowieka.
W ADHD uwaga może łatwo przenosić się pomiędzy bodźcami, myślami i skojarzeniami. W zaburzeniach lękowych koncentrację często utrudnia zamartwianie się i skupienie uwagi na potencjalnym zagrożeniu.
W praktyce różnicowanie może być jednak bardziej skomplikowane, szczególnie gdy oba zaburzenia współwystępują.
4. Czy można mieć jednocześnie ADHD i zaburzenie lękowe?
Tak. ADHD i zaburzenia lękowe mogą współwystępować u jednej osoby.
Wtedy część trudności może wynikać z ADHD, część z lęku, a niektóre mogą być wzmacniane przez oba problemy jednocześnie.
5. Czy ciągłe zamartwianie się jest objawem ADHD?
Samo nadmierne i trudne do kontrolowania zamartwianie się nie należy do podstawowych kryteriów diagnostycznych ADHD.
Osoba z ADHD może oczywiście dużo analizować i martwić się konsekwencjami swoich trudności. Jeżeli jednak zamartwianie jest uporczywe, obejmuje wiele obszarów życia i znacząco wpływa na funkcjonowanie, warto sprawdzić również możliwość współwystępowania zaburzenia lękowego.
6. Czy osoba z ADHD może być bardzo dobrze zorganizowana z powodu lęku?
Może się tak zdarzyć.
Niektóre osoby przez lata tworzą rozbudowane systemy przypomnień, list, alarmów i kontroli, ponieważ bardzo obawiają się, że o czymś zapomną.
Dlatego podczas diagnozy nie warto patrzeć wyłącznie na to, czy ktoś obecnie radzi sobie z obowiązkami, ale również na to, ile wysiłku kosztuje go utrzymywanie tego systemu i jak funkcjonował wcześniej.
7. Czy lęk może pogarszać objawy ADHD?
Może pogarszać codzienne funkcjonowanie osoby z ADHD.
Silne napięcie i zamartwianie mogą dodatkowo obciążać uwagę, utrudniać podejmowanie decyzji, zasypianie czy rozpoczynanie działania.
W efekcie człowiek może mieć poczucie, że jego problemy z koncentracją i organizacją stają się jeszcze większe.
8. Czy ADHD można pomylić z zaburzeniem lękowym uogólnionym?
Tak, szczególnie jeżeli diagnostyka opiera się wyłącznie na aktualnych objawach.
W obu przypadkach mogą występować między innymi problemy z koncentracją, niepokój czy trudności ze snem.
Dlatego przy podejrzeniu ADHD szczególnie ważna jest historia rozwojowa i ustalenie, czy charakterystyczne trudności były obecne już w dzieciństwie.
9. Czy alkohol rzeczywiście zmniejsza lęk?
Alkohol może początkowo powodować odczuwalne zmniejszenie napięcia i zahamowań, dlatego niektóre osoby zaczynają używać go jako sposobu radzenia sobie z lękiem.
Problem polega na tym, że jest to krótkotrwała ulga, a regularne używanie alkoholu może z czasem pogarszać sen, samopoczucie i funkcjonowanie oraz prowadzić do rozwoju problemowego używania lub uzależnienia.
10. Czy marihuana pomaga na ADHD i lęk?
Subiektywne poczucie wyciszenia po marihuanie nie oznacza, że marihuana leczy ADHD albo zaburzenie lękowe.
U części osób może również nasilać niepokój, zaburzać pamięć i uwagę oraz przy regularnym używaniu prowadzić do kolejnych problemów. Jeżeli substancja zaczyna być potrzebna do zasypiania, odpoczynku albo regulowania napięcia, warto przyjrzeć się funkcji, jaką zaczęła pełnić.
11. Czy najpierw powinno się leczyć ADHD czy zaburzenie lękowe?
Nie istnieje jedna kolejność właściwa dla każdej osoby.
Znaczenie ma nasilenie objawów, rodzaj zaburzenia lękowego, obecność innych problemów, stosowane leki, funkcjonowanie pacjenta oraz ewentualne współwystępowanie uzależnienia.
Dlatego plan leczenia powinien być indywidualny i uwzględniać cały obraz kliniczny.
12. Czy leczenie ADHD może zmniejszyć lęk?
U części osób poprawa funkcjonowania związanego z ADHD może zmniejszyć niektóre źródła codziennego napięcia – na przykład chaos, zaległości czy ciągłe obawy przed zapomnieniem.
Nie oznacza to jednak, że współwystępujące zaburzenie lękowe zawsze zniknie po rozpoczęciu leczenia ADHD. Może ono wymagać odrębnego postępowania terapeutycznego lub farmakologicznego.
13. Czy psychoterapia może pomóc, gdy występują jednocześnie ADHD i lęk?
Tak. Psychoterapia może obejmować zarówno pracę nad lękiem i unikaniem, jak i nad strategiami potrzebnymi przy ADHD – organizacją, planowaniem, rozpoczynaniem działania czy regulacją emocji.
Istotne jest jednak, żeby terapia była dostosowana do rzeczywistych problemów konkretnej osoby, a nie opierała się na założeniu, że wszystkie trudności wynikają z jednego rozpoznania.
14. Kiedy warto rozważyć diagnostykę ADHD, jeśli mam już rozpoznane zaburzenie lękowe?
Szczególnie wtedy, gdy mimo zmniejszenia lęku nadal pozostają znaczące problemy z uwagą, organizacją, pamięcią, impulsywnością, rozpoczynaniem i kończeniem zadań, a podobne trudności można odnaleźć w historii dzieciństwa i okresu dorastania.
Rozpoznanie zaburzenia lękowego nie wyklucza ADHD.
Podobnie rozpoznanie ADHD nie oznacza, że każdy lęk należy tłumaczyć ADHD.
Literatura i źródła naukowe
Poniższe publikacje stanowią podstawę naukową informacji przedstawionych w artykule dotyczących współwystępowania ADHD i zaburzeń lękowych, diagnostyki różnicowej oraz leczenia ADHD przy współwystępujących problemach psychicznych.
Kooij J.J.S., Bijlenga D., Salerno L. i wsp. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry, 56, 14–34.
Europejski konsensus dotyczący diagnostyki i leczenia ADHD u osób dorosłych. Autorzy omawiają m.in. diagnostykę różnicową, współwystępowanie innych zaburzeń psychicznych oraz znaczenie historii rozwojowej w diagnozie ADHD.
Katzman M.A., Bilkey T.S., Chokka P.R., Fallu A., Klassen L.J. (2017). Adult ADHD and comorbid disorders: clinical implications of a dimensional approach. BMC Psychiatry, 17, 302.
Obszerna publikacja dotycząca współwystępowania ADHD z innymi zaburzeniami psychicznymi u osób dorosłych, w tym zaburzeniami lękowymi, depresją, chorobą afektywną dwubiegunową oraz zaburzeniami związanymi z używaniem substancji.
Schatz D.B., Rostain A.L. (2006). ADHD with comorbid anxiety: a review of the current literature. Journal of Attention Disorders, 10(2), 141–149.
Przegląd dotyczący współwystępowania ADHD i zaburzeń lękowych oraz znaczenia tego współwystępowania dla obrazu klinicznego i leczenia.
Instanes J.T., Klungsøyr K., Halmøy A., Fasmer O.B., Haavik J. (2018). Adult ADHD and comorbid somatic disease: a systematic literature review. Journal of Attention Disorders, 22(3), 203–228.
Przegląd dotyczący szerszego obrazu zdrowia osób dorosłych z ADHD. Publikacja pokazuje znaczenie patrzenia na ADHD jako zaburzenie wpływające na funkcjonowanie w wielu obszarach i potrzebę uwzględniania współwystępujących problemów.
Faraone S.V., Banaschewski T., Coghill D. i wsp. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.
Jeden z najważniejszych współczesnych dokumentów podsumowujących wiedzę naukową dotyczącą ADHD. Obejmuje epidemiologię, współwystępujące zaburzenia, konsekwencje ADHD oraz skuteczność leczenia.
van Emmerik-van Oortmerssen K., van de Glind G., van den Brink W. i wsp. (2012). Prevalence of attention-deficit hyperactivity disorder in substance use disorder patients: a meta-analysis and meta-regression analysis. Drug and Alcohol Dependence, 122(1–2), 11–19.
Metaanaliza dotycząca częstości ADHD wśród osób z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji. To jedno z ważnych źródeł pokazujących silny związek pomiędzy ADHD a problemami związanymi z używaniem substancji.
Crunelle C.L., van den Brink W., Moggi F. i wsp. (2018). International Consensus Statement on Screening, Diagnosis and Treatment of Substance Use Disorder Patients with Comorbid Attention Deficit/Hyperactivity Disorder. European Addiction Research, 24(1), 43–51.
Międzynarodowy konsensus dotyczący rozpoznawania i leczenia ADHD u osób z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji. Autorzy podkreślają znaczenie diagnozowania i leczenia obu problemów oraz zintegrowanego podejścia terapeutycznego.
Kessler R.C., Adler L., Barkley R. i wsp. (2006). The prevalence and correlates of adult ADHD in the United States: results from the National Comorbidity Survey Replication. American Journal of Psychiatry, 163(4), 716–723.
Duże badanie populacyjne dotyczące ADHD u osób dorosłych i jego współwystępowania z innymi zaburzeniami psychicznymi. Pokazuje, że ADHD u dorosłych często nie występuje jako izolowany problem.
Sobanski E. (2006). Psychiatric comorbidity in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD). European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 256(Suppl 1), i26–i31.
Przegląd dotyczący współwystępujących zaburzeń psychicznych u dorosłych z ADHD, w tym zaburzeń nastroju, zaburzeń lękowych, zaburzeń osobowości oraz problemów związanych z używaniem substancji.
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).
Wytyczne dotyczące diagnozy i leczenia ADHD u dzieci, młodzieży i osób dorosłych. Uwzględniają między innymi ocenę współwystępujących zaburzeń oraz indywidualizację leczenia.
Ważne: współwystępowanie ADHD i zaburzeń lękowych nie oznacza, że jedno zaburzenie zawsze jest przyczyną drugiego. Zależności są bardziej złożone, dlatego w artykule celowo rozróżniamy dane wynikające z badań od klinicznych przykładów pokazujących, w jaki sposób trudności związane z ADHD i lękiem mogą wzajemnie wpływać na codzienne funkcjonowanie.