Jeszcze kilkanaście lat temu ADHD i uzależnienia były najczęściej leczone jako dwa niezależne problemy. Pacjent trafiał najpierw na terapię uzależnień, a dopiero później – jeśli w ogóle – rozważano diagnostykę ADHD.
Obecnie wiadomo, że takie podejście nie zawsze jest wystarczające. Badania pokazują, że ADHD występuje znacznie częściej u osób uzależnionych niż w populacji ogólnej, a nierozpoznane objawy mogą utrudniać utrzymanie abstynencji i zwiększać ryzyko nawrotów. Dlatego współczesne wytyczne coraz częściej zalecają, aby u pacjentów zgłaszających się na leczenie uzależnień aktywnie oceniać również możliwość współwystępowania ADHD.
Dlaczego samo leczenie uzależnienia nie zawsze wystarcza?
Dla wielu osób zakończenie terapii uzależnień jest początkiem nowego etapu życia. Niestety, mimo dużego zaangażowania i szczerej chęci utrzymania abstynencji, część pacjentów doświadcza kolejnych nawrotów. Przez wiele lat tłumaczono to głównie brakiem motywacji lub niewystarczającym zaangażowaniem w terapię.
Obecnie wiemy, że u części osób przyczyna może wyglądać zupełnie inaczej. Jeżeli współwystępujące ADHD pozostaje nierozpoznane, objawy takie jak impulsywność, trudności z regulacją emocji, problemy z planowaniem czy potrzeba natychmiastowej gratyfikacji nie znikają po odstawieniu substancji psychoaktywnej. Nadal wpływają na codzienne funkcjonowanie i mogą zwiększać ryzyko powrotu do używania alkoholu lub narkotyków.
Objawy ADHD nie kończą się wraz z abstynencją
Odstawienie substancji psychoaktywnej nie powoduje ustąpienia ADHD. Jeżeli zaburzenie pozostaje nierozpoznane, pacjent nadal zmaga się z trudnościami z koncentracją, impulsywnością, organizacją oraz regulacją emocji.
To właśnie te objawy mogą sprawiać, że korzystanie z narzędzi poznanych podczas terapii uzależnień staje się znacznie trudniejsze. Osoba wie, co powinna zrobić, ale w sytuacjach silnego stresu lub napięcia ma trudność z zastosowaniem tych strategii w praktyce.
Dlaczego wzrasta ryzyko nawrotu?
Jednym z najlepiej poznanych mechanizmów ADHD jest trudność z hamowaniem impulsywnych reakcji oraz odraczaniem gratyfikacji. W okresie abstynencji, kiedy pojawia się silny głód substancji, mechanizmy te mogą dodatkowo utrudniać utrzymanie decyzji o nieużywaniu.
Badania pokazują również, że osoby z ADHD częściej doświadczają trudności z regulacją emocji oraz większej wrażliwości na stres. Właśnie dlatego sytuacje kryzysowe mogą wiązać się z większym ryzykiem nawrotu niż u osób bez ADHD.
Coraz więcej ekspertów mówi o kompleksowym leczeniu
Współczesne podejście do leczenia uzależnień coraz częściej zakłada, że skuteczna terapia powinna uwzględniać wszystkie współwystępujące zaburzenia psychiczne, w tym ADHD.
Nie oznacza to, że ADHD jest jedyną przyczyną nawrotów. Oznacza natomiast, że jego nierozpoznanie może utrudniać osiągnięcie trwałej abstynencji u części pacjentów.
Co mówią badania na ten temat?
Jeżeli chcesz sprawdzić, na jakich publikacjach opiera się ten fragment artykułu, poniżej znajdziesz dwa najważniejsze opracowania dotyczące współwystępowania ADHD i uzależnień.
European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30453134/
→ Europejski zespół ekspertów podkreśla, że ADHD u dorosłych bardzo często współwystępuje z uzależnieniami. Autorzy rekomendują, aby podczas leczenia pacjentów z zaburzeniami używania substancji aktywnie oceniać obecność ADHD oraz planować leczenie uwzględniające oba zaburzenia.
The Intersection of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder and Substance Abuse
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4414493/
→ Autorzy opisują, że nierozpoznane ADHD może utrudniać leczenie uzależnień oraz zwiększać ryzyko nawrotów. Podkreślają również, że najlepsze efekty przynosi kompleksowe podejście obejmujące zarówno terapię uzależnienia, jak i diagnostykę oraz leczenie ADHD.
Rozpocznij od właściwej diagnozy
Jeżeli mimo wielu prób leczenia uzależnienia nadal dochodzi do nawrotów, warto zastanowić się, czy ich przyczyną nie są również nierozpoznane objawy ADHD. Trudności z impulsywnością, regulacją emocji czy koncentracją mogą wpływać na przebieg terapii i utrudniać utrzymanie abstynencji.
W UADHD proces diagnostyczny pozwala ocenić, czy ADHD współwystępuje z uzależnieniem oraz jak wpływa na codzienne funkcjonowanie. Dzięki temu możliwe jest zaplanowanie leczenia uwzględniającego oba problemy i zwiększenie szans na trwałe zdrowienie.
➡ Rozpocznij diagnostykę ADHD w UADHD
Co zmienia leczenie ADHD u osób z uzależnieniem?
Przez wiele lat uważano, że leczenie uzależnienia powinno zakończyć się przed rozpoczęciem diagnostyki lub leczenia ADHD. Obecnie coraz więcej badań pokazuje, że takie podejście nie zawsze jest korzystne dla pacjenta.
Jeżeli ADHD pozostaje nierozpoznane, objawy odpowiedzialne za codzienne trudności nadal utrudniają funkcjonowanie. Pacjent może być trzeźwy, ale wciąż zmagać się z impulsywnością, problemami z koncentracją, trudnościami w planowaniu czy silnymi wahaniami emocji. To właśnie te objawy mogą zwiększać ryzyko powrotu do używania substancji.
Współczesne wytyczne podkreślają, że leczenie ADHD nie zastępuje terapii uzależnień, ale może być jej ważnym uzupełnieniem.
Leczenie ADHD nie leczy uzależnienia
To bardzo ważne rozróżnienie. Leki stosowane w ADHD nie są lekami na uzależnienie i nie eliminują głodu alkoholowego czy narkotykowego. Nie sprawiają również, że ryzyko nawrotu całkowicie znika.
Ich zadaniem jest zmniejszenie nasilenia objawów ADHD, które mogą utrudniać zdrowienie. Jeżeli pacjent lepiej radzi sobie z koncentracją, planowaniem, impulsywnością i regulacją emocji, łatwiej jest mu korzystać z narzędzi poznanych podczas terapii uzależnień oraz konsekwentnie realizować plan leczenia.
Co pokazują badania?
Coraz więcej badań sugeruje, że odpowiednio leczone ADHD może poprawiać przebieg terapii uzależnień. U części pacjentów obserwuje się lepszą organizację codziennego życia, większą zdolność kontrolowania impulsów oraz łatwiejsze utrzymywanie długoterminowych celów.
Nie oznacza to jednak, że leczenie ADHD samo w sobie zapobiega nawrotom. Aktualny stan wiedzy wskazuje raczej, że stanowi ono jeden z elementów kompleksowego leczenia, które powinno obejmować również terapię uzależnień, psychoterapię oraz wsparcie psychospołeczne.
Czy leki na ADHD zwiększają ryzyko uzależnienia?
To jeden z najczęściej powtarzanych mitów.
Aktualne badania nie potwierdzają, aby leczenie ADHD prowadzone zgodnie z zaleceniami lekarza zwiększało ryzyko rozwoju uzależnienia. Wręcz przeciwnie – część badań wskazuje, że właściwie leczone ADHD może zmniejszać ryzyko sięgania po substancje psychoaktywne jako sposób radzenia sobie z objawami zaburzenia.
Eksperci podkreślają jednak, że leczenie powinno być prowadzone przez lekarza doświadczonego w diagnostyce ADHD oraz uwzględniać historię uzależnienia, stan zdrowia pacjenta i regularne kontrole.
Co mówią badania na ten temat?
Jeżeli chcesz sprawdzić, na jakich publikacjach opiera się ten fragment artykułu, poniżej znajdziesz jedne z najważniejszych opracowań dotyczących leczenia ADHD u osób z uzależnieniami.
Australian Evidence-Based Clinical Practice Guideline for ADHD (AADPA, 2022)
https://adhdguideline.aadpa.com.au/
→ Australijskie wytyczne kliniczne zalecają, aby u osób z ADHD i współwystępującymi uzależnieniami plan leczenia obejmował oba zaburzenia. Autorzy podkreślają, że leczenie ADHD może poprawiać codzienne funkcjonowanie i wspierać proces zdrowienia, jednak nie zastępuje terapii uzależnienia.
National Institute for Health and Care Excellence (NICE) – Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87)
https://www.nice.org.uk/guidance/ng87
→ Brytyjskie wytyczne NICE wskazują, że obecność uzależnienia nie wyklucza diagnostyki ani leczenia ADHD. Zalecają indywidualne planowanie terapii z uwzględnieniem współwystępujących zaburzeń oraz ścisłe monitorowanie leczenia.
Zobacz także
Dlaczego diagnostyka ADHD jest tak ważna w leczeniu uzależnień?
Jak nierozpoznane ADHD wpływa na skuteczność terapii uzależnień?
Psychoterapia ADHD i uzależnień – jak wygląda skuteczne leczenie?
Dlaczego leczenie obu zaburzeń jednocześnie daje najlepsze efekty?
Jeszcze kilkanaście lat temu w wielu ośrodkach leczenie uzależnienia i ADHD prowadzono etapami. Najpierw koncentrowano się na osiągnięciu abstynencji, a dopiero po zakończeniu terapii rozważano diagnostykę ADHD. Obecnie coraz więcej badań pokazuje, że takie podejście nie zawsze odpowiada potrzebom pacjentów.
Jeżeli ADHD pozostaje nierozpoznane, objawy odpowiedzialne za codzienne trudności nadal utrudniają funkcjonowanie. Pacjent może przestać używać substancji psychoaktywnych, ale wciąż zmagać się z impulsywnością, problemami z planowaniem, trudnościami z regulacją emocji czy przewlekłym przeciążeniem. To właśnie te objawy mogą utrudniać wykorzystanie umiejętności zdobytych podczas terapii uzależnień.
Coraz więcej ekspertów podkreśla, że skuteczne leczenie powinno obejmować nie tylko samo uzależnienie, ale również zaburzenia, które mogły przyczynić się do jego rozwoju lub utrudniają proces zdrowienia.
Leczenie uzależnienia i ADHD nie powinno się wykluczać
Współczesne wytyczne kliniczne odchodzą od przekonania, że najpierw należy całkowicie zakończyć leczenie uzależnienia, a dopiero później diagnozować ADHD. Coraz częściej zaleca się równoczesną ocenę obu problemów i opracowanie wspólnego planu terapeutycznego.
Takie podejście pozwala lepiej zrozumieć, które trudności wynikają z uzależnienia, a które są konsekwencją ADHD. Dzięki temu leczenie może być bardziej indywidualne i skuteczniejsze.
Kompleksowe leczenie obejmuje więcej niż farmakoterapię
Leczenie ADHD nie ogranicza się do stosowania leków. Równie ważne są psychoedukacja, psychoterapia oraz nauka strategii ułatwiających codzienne funkcjonowanie.
W przypadku osób z uzależnieniem plan leczenia może obejmować również terapię uzależnień, pracę nad rozpoznawaniem sytuacji wysokiego ryzyka, rozwijanie umiejętności regulacji emocji oraz budowanie nowych sposobów radzenia sobie ze stresem. Dopiero połączenie tych elementów daje możliwość trwałej poprawy funkcjonowania.
Celem leczenia jest nie tylko abstynencja
Coraz częściej podkreśla się, że skuteczna terapia nie powinna koncentrować się wyłącznie na zaprzestaniu używania substancji. Równie ważne jest poprawienie jakości życia, relacji z bliskimi, funkcjonowania zawodowego oraz codziennego radzenia sobie z objawami ADHD.
To właśnie dlatego współczesne podejście do leczenia coraz częściej mówi o zdrowieniu całego człowieka, a nie jedynie o eliminacji uzależnienia.
Co mówią badania na ten temat?
Jeżeli chcesz sprawdzić, na jakich publikacjach opiera się ten fragment artykułu, poniżej znajdziesz jedne z najważniejszych wytycznych dotyczących leczenia ADHD u osób z uzależnieniami.
Australian Evidence-Based Clinical Practice Guideline for ADHD (AADPA, 2022)
https://adhdguideline.aadpa.com.au/
→ Autorzy zalecają, aby u osób z ADHD i współwystępującymi zaburzeniami związanymi z używaniem substancji plan leczenia obejmował oba problemy jednocześnie. Podkreślają znaczenie indywidualnego doboru farmakoterapii, psychoterapii oraz psychoedukacji.
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87)
https://www.nice.org.uk/guidance/ng87
→ Brytyjskie wytyczne NICE wskazują, że współwystępowanie uzależnienia nie powinno opóźniać diagnostyki ADHD. Leczenie powinno być planowane indywidualnie, z uwzględnieniem wszystkich współistniejących problemów zdrowotnych.
Zobacz także
Podsumowanie
Coraz więcej badań pokazuje, że skuteczne leczenie uzależnienia nie zawsze oznacza jedynie zaprzestanie używania substancji. U części pacjentów za kolejnymi nawrotami mogą stać nierozpoznane trudności związane z ADHD, takie jak impulsywność, problemy z regulacją emocji, trudności z planowaniem czy przewlekłe poszukiwanie natychmiastowej ulgi.
Nie oznacza to, że każda osoba z uzależnieniem ma ADHD ani że leczenie ADHD samo w sobie rozwiązuje problem uzależnienia. Aktualna wiedza naukowa wskazuje jednak, że u osób, u których oba zaburzenia współwystępują, rozpoznanie i leczenie ADHD może być ważnym elementem procesu zdrowienia.
Dlatego współczesne wytyczne coraz częściej zalecają kompleksowe spojrzenie na pacjenta. Obejmuje ono nie tylko terapię uzależnień, ale również diagnostykę współwystępujących zaburzeń psychicznych, psychoedukację, psychoterapię oraz – jeśli istnieją wskazania – odpowiednio dobraną farmakoterapię. Takie podejście zwiększa szansę na trwałą abstynencję, poprawę jakości życia i skuteczniejsze radzenie sobie z codziennymi wyzwaniami.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy leczenie ADHD leczy uzależnienie?
Nie. Leczenie ADHD nie jest leczeniem uzależnienia i nie zastępuje terapii uzależnień. Może jednak zmniejszać nasilenie objawów ADHD, które u części osób utrudniają utrzymanie abstynencji, takich jak impulsywność, trudności z regulacją emocji czy problemy z planowaniem.
Czy każda osoba uzależniona powinna wykonać diagnostykę ADHD?
Nie każda. Jednak aktualne badania pokazują, że ADHD występuje u osób z uzależnieniami znacznie częściej niż w populacji ogólnej. Jeżeli trudności z koncentracją, impulsywnością lub organizacją życia występowały już od dzieciństwa, warto omówić możliwość diagnostyki ze specjalistą.
Czy leki na ADHD zwiększają ryzyko uzależnienia?
Aktualne badania nie potwierdzają, aby leczenie ADHD prowadzone zgodnie z zaleceniami lekarza zwiększało ryzyko rozwoju uzależnienia. U części pacjentów właściwie dobrane leczenie może wręcz ułatwiać utrzymanie abstynencji poprzez zmniejszenie nasilenia objawów ADHD.
Dlaczego osoby z ADHD częściej doświadczają nawrotów uzależnienia?
Nie każda osoba z ADHD doświadcza nawrotów. Badania wskazują jednak, że impulsywność, trudności z regulacją emocji, większa podatność na stres oraz problemy z odraczaniem gratyfikacji mogą utrudniać utrzymanie abstynencji i zwiększać ryzyko powrotu do używania substancji.
Czy najpierw trzeba zakończyć leczenie uzależnienia, aby rozpocząć leczenie ADHD?
Nie zawsze. Coraz więcej współczesnych wytycznych zaleca indywidualną ocenę sytuacji pacjenta i – jeśli istnieją wskazania – równoległe leczenie obu zaburzeń. Takie podejście może zwiększać skuteczność całego procesu terapeutycznego.
Jak rozpoznać, czy przyczyną nawrotów może być ADHD?
Warto rozważyć diagnostykę, jeżeli od dzieciństwa występowały trudności z koncentracją, impulsywnością, organizacją, regulacją emocji lub kończeniem rozpoczętych zadań, a kolejne próby leczenia uzależnienia nie przynoszą trwałych efektów. Rozpoznanie ADHD wymaga jednak pełnej diagnostyki przeprowadzonej przez odpowiednio wykwalifikowanego specjalistę.
➡ Rozpocznij diagnostykę ADHD w UADHD
Literatura
Kooij J. J. S., Bijlenga D., Salerno L. i wsp. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30453134/Wilens T. E., Morrison N. R. (2011). The Intersection of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder and Substance Use Disorders. Current Opinion in Psychiatry.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4414493/Van Emmerik-van Oortmerssen K., van de Glind G., Koeter M. W. J. i wsp. (2012). Prevalence of Attention-Deficit Hyperactivity Disorder in Substance Use Disorder Patients: A Meta-analysis and Meta-regression Analysis. Drug and Alcohol Dependence.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22682706/Australian ADHD Professionals Association (AADPA). (2022). _Australian Evidence-Based Clinical Practice Guideline for ADHD.
_https://adhdguideline.aadpa.com.au/National Institute for Health and Care Excellence (NICE). _Attention Deficit Hyperactivity Disorder: Diagnosis and Management (NG87).
_https://www.nice.org.uk/guidance/ng87Faraone S. V., Asherson P., Banaschewski T. i wsp. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based Conclusions About the Disorder. Molecular Psychiatry.
https://www.nature.com/articles/s41380-021-01347-4Young S., Adamo N., Ásgeirsdóttir B. B. i wsp. (2020). Females with ADHD: An expert consensus statement taking a lifespan approach providing guidance for the identification and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in girls and women. BMC Psychiatry.
https://bmcpsychiatry.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12888-020-02707-9