ADHD to zaburzenie neurorozwojowe, a nie wada charakteru
Zgodnie z klasyfikacją ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz DSM-5-TR Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) należy do zaburzeń neurorozwojowych.
Oznacza to, że już we wczesnym okresie rozwoju mózgu dochodzi do odmiennych wzorców dojrzewania struktur odpowiedzialnych za uwagę, planowanie, kontrolę impulsów, pamięć roboczą i regulację emocji.
Objawy ADHD nie wynikają z braku inteligencji, słabego charakteru czy niewłaściwego wychowania. Są konsekwencją odmiennego funkcjonowania mózgu.
ADHD zaczyna się w dzieciństwie
ADHD nie pojawia się nagle w wieku dorosłym.
Objawy występują już w dzieciństwie, jednak u wielu osób – szczególnie kobiet oraz osób z przewagą zaburzeń koncentracji – pozostają nierozpoznane przez wiele lat.
Dorosła diagnoza najczęściej oznacza nie późne pojawienie się ADHD, lecz późne rozpoznanie zaburzenia obecnego od najmłodszych lat.
Co dzieje się w mózgu osoby z ADHD?
Badania z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego (MRI i fMRI) pokazują, że u osób z ADHD inaczej funkcjonują sieci neuronalne odpowiedzialne za:
utrzymywanie uwagi,
funkcje wykonawcze,
hamowanie impulsów,
planowanie,
pamięć roboczą,
regulację emocji,
przewidywanie konsekwencji,
motywację.
Największe różnice obserwuje się między innymi w funkcjonowaniu:
kory przedczołowej,
prążkowia,
móżdżku,
przedniego zakrętu obręczy,
połączeń tworzących sieci odpowiedzialne za kontrolę poznawczą.
Nie oznacza to uszkodzenia mózgu. Oznacza natomiast, że rozwija się on i komunikuje w nieco inny sposób.
Dopamina i noradrenalina – dwa kluczowe neuroprzekaźniki
Przez wiele lat ADHD tłumaczono głównie zaburzeniami dopaminy. Dziś wiadomo, że równie ważną rolę odgrywa noradrenalina.
Oba neuroprzekaźniki współpracują ze sobą i odpowiadają za prawidłowe funkcjonowanie kory przedczołowej.
Dopamina
Dopamina odpowiada przede wszystkim za:
motywację,
odczuwanie nagrody,
rozpoczynanie działania,
utrzymywanie wysiłku,
uczenie się na podstawie nagrody.
U osób z ADHD układ dopaminergiczny działa inaczej. Dlatego zadania, które nie przynoszą natychmiastowej satysfakcji, bywają wyjątkowo trudne do rozpoczęcia lub dokończenia.
To właśnie dlatego osoby z ADHD częściej odkładają obowiązki, szukają silnych bodźców lub mają trudność z utrzymaniem motywacji przy monotonnych zadaniach.
Noradrenalina
Noradrenalina odpowiada za:
koncentrację uwagi,
wybór najważniejszych bodźców,
utrzymanie czujności,
pamięć roboczą,
organizację działania,
hamowanie bodźców rozpraszających.
Jeżeli jej działanie jest zaburzone, mózg ma większą trudność z „wyciszeniem szumu informacyjnego”. Wiele osób z ADHD opisuje to jako uczucie, że wszystkie bodźce są jednakowo ważne – trudno skupić się na jednej rozmowie, zadaniu czy myśli.
ADHD to zaburzenie całych sieci neuronalnych
Najnowsze badania pokazują, że ADHD nie jest wyłącznie „niedoborem dopaminy”.
Obecnie uważa się, że jest to zaburzenie funkcjonowania rozległych sieci neuronalnych, w których ważną rolę odgrywają dopamina, noradrenalina oraz sposób komunikacji pomiędzy różnymi obszarami mózgu.
Dlatego ADHD wpływa jednocześnie na uwagę, emocje, motywację, pamięć, organizację i kontrolę zachowania.
ADHD ma bardzo silne podłoże genetyczne
Badania rodzinne oraz badania bliźniąt pokazują, że ADHD należy do zaburzeń o jednym z najwyższych wskaźników odziedziczalności w psychiatrii.
Szacuje się, że około 70–80% ryzyka wystąpienia ADHD wynika z czynników genetycznych.
Nie istnieje jeden „gen ADHD”. Za rozwój zaburzenia odpowiada współdziałanie setek genów oraz czynników środowiskowych wpływających na rozwój mózgu.
ADHD to nie tylko problemy z koncentracją
Coraz częściej ADHD określa się jako zaburzenie samoregulacji oraz funkcji wykonawczych.
Może ono wpływać na:
organizację codziennych obowiązków,
zarządzanie czasem,
rozpoczynanie zadań,
kończenie rozpoczętych działań,
pamięć roboczą,
kontrolę impulsów,
regulację emocji,
tolerancję frustracji,
podejmowanie decyzji.
To właśnie te trudności często najbardziej utrudniają funkcjonowanie w pracy, relacjach i życiu rodzinnym.
ADHD zwiększa ryzyko innych zaburzeń
Nieleczone ADHD wiąże się z większym ryzykiem współwystępowania:
zaburzeń lękowych,
depresji,
uzależnień od alkoholu i narkotyków,
uzależnień behawioralnych (hazard, gry, zakupy),
zaburzeń snu,
zaburzeń odżywiania.
Badania pokazują również, że osoby z nierozpoznanym ADHD częściej doświadczają trudności zawodowych, problemów finansowych oraz konfliktów w relacjach.
Czy ADHD można skutecznie leczyć?
Tak.
Obecnie dysponujemy metodami, które pozwalają znacząco zmniejszyć nasilenie objawów i poprawić codzienne funkcjonowanie.
Najlepsze efekty przynosi leczenie obejmujące:
psychoedukację,
farmakoterapię (jeśli jest wskazana),
psychoterapię,
trening umiejętności organizacyjnych,
naukę regulacji emocji,
wsparcie środowiskowe.
Im wcześniej ADHD zostanie rozpoznane, tym większa szansa na uniknięcie wielu trudności oraz współwystępujących zaburzeń, w tym uzależnień.
Podsumowanie
ADHD nie jest lenistwem ani brakiem motywacji. Jest neurorozwojowym zaburzeniem funkcjonowania mózgu, którego objawy wynikają z odmiennej pracy sieci neuronalnych oraz zaburzeń regulacji dopaminy i noradrenaliny.
Zrozumienie biologicznych podstaw ADHD pozwala spojrzeć na osoby z tym zaburzeniem z większą empatią oraz dobrać skuteczne metody leczenia, które realnie poprawiają jakość życia.
Źródła naukowe
Faraone S.V. i wsp. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based Conclusions about the Disorder.
American Psychiatric Association. DSM-5-TR (2022).
World Health Organization. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics (2022).
Cortese S. i wsp. (2023). Aktualne przeglądy dotyczące neurobiologii ADHD.
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (aktualne wytyczne).
Sonuga-Barke E.J.S., Castellanos F.X. i wsp. – badania nad sieciami neuronalnymi i funkcjami wykonawczymi w ADHD.