Co to jest DIVA-5?
DIVA-5, czyli Diagnostic Interview for ADHD in Adults, jest półustrukturyzowanym wywiadem służącym do systematycznej oceny objawów ADHD u osób dorosłych.
Został opracowany w oparciu o kryteria DSM-5 i prowadzi diagnostę przez objawy należące do dwóch podstawowych grup: nieuwagi oraz nadruchliwości i impulsywności.
Słowo „półustrukturyzowany” jest tutaj bardzo ważne.
DIVA-5 nie polega na tym, że osoba badana samodzielnie zaznacza „tak” lub „nie” przy kolejnych pytaniach, a następnie komputer albo diagnosta sumuje punkty.
Istnieje określona struktura wywiadu i zestaw zagadnień, które należy zbadać, ale specjalista może – i powinien – zadawać pytania dodatkowe.
Jeżeli ktoś mówi:
„Tak, często mam problem ze skupieniem”,
sama taka odpowiedź niewiele jeszcze mówi.
Trzeba ustalić, co właściwie oznacza „problem ze skupieniem” w życiu tej konkretnej osoby.
Czy podczas rozmowy odpływa myślami?
Czy zaczyna czytać dokument i po kilku akapitach orientuje się, że nie wie, co przeczytała?
Czy w pracy popełnia błędy, mimo że zna swoje obowiązki?
Czy trudno jej utrzymać uwagę podczas spotkania, ale potrafi przez kilka godzin koncentrować się na czymś wyjątkowo interesującym?
Czy podobne sytuacje zdarzają się sporadycznie, czy tworzą trwały wzorzec?
I przede wszystkim: czy rzeczywiście najlepiej wyjaśnia je ADHD?
To właśnie dlatego DIVA-5 jest wywiadem, a nie zwykłym kwestionariuszem.
Co bada DIVA-5?
DIVA-5 pomaga przejść w uporządkowany sposób przez kryteria ADHD i sprawdzić, jak mogą one wyglądać w codziennym funkcjonowaniu.
Wywiad obejmuje zarówno aktualne funkcjonowanie osoby dorosłej, jak i retrospektywne pytania dotyczące dzieciństwa.
Nie chodzi jednak wyłącznie o ustalenie, ile objawów można „odhaczyć”.
W diagnostyce ADHD istotne jest również to, czy objawy rzeczywiście wpływają na funkcjonowanie człowieka.
Ta sama cecha może mieć zupełnie inne znaczenie kliniczne u dwóch osób.
Ktoś może często odkładać zadania, ale mimo tego sprawnie funkcjonować zawodowo i prywatnie. Inna osoba może przez podobny problem regularnie przekraczać terminy, tracić pracę, nie opłacać rachunków, wchodzić w konflikty i przez lata żyć w poczuciu ciągłego nadrabiania zaległości.
Dlatego podczas wywiadu ważne są konkretne przykłady z życia, a nie tylko deklaracja:
„Tak, jestem rozkojarzony”.
DIVA-5 bada objawy nieuwagi
W tej części rozmowy mogą pojawiać się pytania dotyczące między innymi trudności z utrzymaniem uwagi, kończeniem zadań, organizacją, pamiętaniem o obowiązkach czy gubieniem potrzebnych rzeczy.
Ale znowu – nie chodzi o samo stwierdzenie, że ktoś „często zapomina”.
Diagnosta może dopytać:
Co dokładnie zapominasz?
Jak często?
Od kiedy?
Jakie są tego konsekwencje?
Czy potrzebujesz kalendarzy, alarmów, przypomnień albo pomocy innych osób, żeby funkcjonować?
Czy zdarzało się przez to nie zapłacić rachunku, przegapić wizytę, zapomnieć o spotkaniu albo nie wykonać ważnego zadania?
Właśnie takie przykłady pozwalają zobaczyć różnicę pomiędzy powszechnym ludzkim roztargnieniem a trwałym wzorcem trudności, który może mieć znaczenie diagnostyczne.
DIVA-5 bada nadruchliwość i impulsywność
Druga grupa objawów dotyczy nadruchliwości i impulsywności.
U osoby dorosłej nie zawsze wyglądają one tak samo jak u dziecka.
Nadruchliwość może być mniej widoczna na zewnątrz, a bardziej odczuwana jako wewnętrzny niepokój, trudność w pozostawaniu bezczynnie, ciągła potrzeba zajęcia się czymś albo poczucie bycia stale „w ruchu”.
Impulsywność może natomiast ujawniać się w rozmowie, podejmowaniu decyzji, wydawaniu pieniędzy, zachowaniach ryzykownych czy trudnościach z czekaniem.
Znów nie wystarczy jednak stwierdzenie:
„Jestem impulsywny”.
Znaczenie ma to, jak ta impulsywność wygląda, jak często występuje, od kiedy jest obecna i jakie ma konsekwencje.
DIVA-5 pyta o funkcjonowanie, a nie tylko o objawy
To jedna z najważniejszych rzeczy, o których warto wiedzieć przed wywiadem.
ADHD nie rozpoznaje się wyłącznie dlatego, że człowiek odnajduje u siebie określoną liczbę zachowań przypominających objawy ADHD.
Podczas diagnostyki trzeba również ocenić ich wpływ na codzienne życie.
DIVA-5 pomaga przyjrzeć się różnym obszarom funkcjonowania – między innymi edukacji i pracy, relacjom, życiu społecznemu, organizacji codzienności czy obrazowi samego siebie.
Dzięki temu rozmowa nie kończy się na pytaniu:
„Czy masz ten objaw?”
Pojawia się znacznie ważniejsze pytanie:
„Co ten objaw rzeczywiście robi w Twoim życiu?”
I właśnie tutaj zaczyna się kliniczne znaczenie całego wywiadu.
Dlaczego DIVA-5 pyta również o dzieciństwo?
Jednym z elementów DIVA-5, który może zaskakiwać osoby zgłaszające się na diagnostykę ADHD jako dorośli, są szczegółowe pytania dotyczące dzieciństwa.
„Przecież mam 38 lat. Dlaczego rozmawiamy o tym, jaki byłem w podstawówce?”
Powód jest ważny: ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, dlatego podczas diagnozy szukamy nie tylko obecnych objawów, ale również ich historii rozwojowej.
DIVA-5 pomaga porównać dwa okresy życia: dzieciństwo oraz dorosłość.
Nie oznacza to jednak, że osoba zgłaszająca się na diagnozę musi pamiętać dokładnie swoje zachowanie sprzed kilkudziesięciu lat albo posiadać dokumentację potwierdzającą ADHD z dzieciństwa.
Czy trzeba pamiętać wszystkie objawy ADHD z dzieciństwa?
Nie.
Dorosły człowiek może bardzo dobrze pamiętać niektóre wydarzenia ze szkoły, a jednocześnie mieć niewiele wspomnień dotyczących własnej organizacji, koncentracji czy impulsywności.
Co więcej, pytanie:
„Czy jako dziecko miałeś trudności z utrzymaniem uwagi?”
dla wielu osób jest po prostu zbyt abstrakcyjne.
Dlatego podczas wywiadu znacznie bardziej pomocne bywają konkretne pytania.
Czy trzeba było kilka razy przypominać Ci o odrabianiu lekcji?
Czy zdarzało Ci się zostawiać zeszyty albo przybory w szkole?
Czy często coś gubiłeś?
Czy zaczynałeś zadanie i szybko zajmowałeś się czymś innym?
Czy nauczyciele zwracali uwagę, że bujasz w obłokach, rozmawiasz podczas lekcji albo wykonujesz zadania zbyt szybko i popełniasz niepotrzebne błędy?
Czy rodzice musieli szczególnie pilnować Twojej nauki i organizacji?
Takie pytania pomagają odtworzyć sposób funkcjonowania, zamiast oczekiwać od człowieka gotowej odpowiedzi na pytanie, czy „miał ADHD jako dziecko”.
Czy rodzic musi uczestniczyć w DIVA-5?
Informacje od rodzica lub innej osoby, która dobrze znała badanego w dzieciństwie, mogą być bardzo pomocne. Nie zawsze są jednak dostępne.
Nie każdy ma żyjących rodziców. Nie każdy utrzymuje z nimi kontakt. Czasami rodzic pamięta niewiele, a czasami sam mówi:
„Nie wiem, dla mnie wszystko było normalne”.
Dlatego informacje od bliskich są jednym ze źródeł danych, a nie automatycznym warunkiem rozpoznania ADHD.
Jeżeli są dostępne, warto porównać je z relacją osoby badanej. Jeżeli pojawiają się różnice, również one mogą być ważnym materiałem diagnostycznym.
Dobra diagnostyka nie polega bowiem na zbieraniu wyłącznie informacji, które potwierdzają ADHD.
Dobre oceny nie oznaczają, że w dzieciństwie nie było objawów
Podczas DIVA-5 często pojawia się jeszcze jeden argument:
„Nie mogłem mieć ADHD, bo dobrze się uczyłem”.
Oceny szkolne są ważną informacją o historii funkcjonowania, ale same w sobie nie są testem na ADHD.
Dziecko mogło osiągać dobre wyniki dzięki dużemu wsparciu rodziców, wysokim możliwościom poznawczym, silnej strukturze zapewnianej przez szkołę albo uczeniu się intensywnie tuż przed sprawdzianami.
Dlatego zamiast pytać wyłącznie:
„Jakie miałeś oceny?”,
warto sprawdzić:
„Jak wyglądała droga do tych ocen?”
Czy nauka była systematyczna? Czy potrzebna była ciągła kontrola? Czy dziecko pamiętało o zadaniach i terminach? Czy potrafiło samodzielnie organizować swoją pracę? Co działo się, kiedy zewnętrznej struktury zaczynało brakować?
To właśnie takie szczegóły mogą mieć podczas wywiadu większe znaczenie niż sama średnia na świadectwie.
Szerzej wyjaśniamy ten problem w artykule „Czy ADHD musi być widoczne w dzieciństwie? Co mówią aktualne kryteria i badania?”.
Jak wygląda DIVA-5 krok po kroku?
DIVA-5 nie przypomina egzaminu, na który trzeba znać prawidłowe odpowiedzi.
Nie trzeba też wcześniej uczyć się kryteriów ADHD ani przygotowywać listy zachowań, które „pasują do diagnozy”.
W rzeczywistości im bardziej rozmowa dotyczy konkretnych sytuacji z życia, tym więcej wartościowego materiału może dostarczyć.
Najpierw pojawiają się pytania o konkretne objawy
Diagnosta przechodzi przez poszczególne kryteria nieuwagi oraz nadruchliwości i impulsywności.
Przy każdym z nich próbuje ustalić, czy dany wzorzec występuje obecnie oraz czy można odnaleźć jego odpowiednik w okresie dzieciństwa.
Nie powinno jednak wyglądać to jak mechaniczne:
„tak – nie – następne pytanie”.
Jeżeli odpowiedź jest niejasna, potrzebne są pytania dodatkowe.
Wyobraźmy sobie, że osoba badana mówi:
„Tak, cały czas gubię rzeczy”.
Diagnosta może zapytać, co dokładnie ginie, jak często się to zdarza i jakie ma konsekwencje.
Klucze odnalezione po kilku minutach raz na kilka miesięcy znaczą coś innego niż regularne gubienie dokumentów, telefonów, kart płatniczych czy rzeczy potrzebnych do pracy.
Właśnie dlatego przykłady zawarte w DIVA-5 są pomocą w prowadzeniu rozmowy, a nie listą zachowań, które trzeba u siebie odnaleźć.
Potem trzeba zobaczyć objawy w kontekście życia
Sam objaw nie istnieje w próżni.
Dlatego podczas wywiadu analizuje się również to, gdzie i w jaki sposób trudności wpływają na funkcjonowanie.
Problemy mogą być widoczne w pracy lub nauce, relacjach, życiu rodzinnym, kontaktach społecznych czy organizowaniu codziennych obowiązków.
Czasami dopiero ta część rozmowy pokazuje skalę problemu.
Ktoś może przez lata mówić o sobie:
„Po prostu jestem chaotyczny”.
Dopiero kiedy zaczyna przyglądać się kolejnym obszarom życia, zauważa, że ten „chaos” oznaczał wielokrotne spóźnienia, niedokończone projekty, zapominanie o ważnych sprawach, konflikty w związku i ogromny wysiłek wkładany w utrzymanie codzienności.
Ale możliwa jest również sytuacja odwrotna.
Ktoś rozpoznaje u siebie wiele cech opisywanych w internecie jako ADHD, jednak po szczegółowej rozmowie okazuje się, że nie tworzą one trwałego wzorca powodującego istotne trudności w funkcjonowaniu.
I taka informacja jest diagnostycznie równie ważna.
Czy DIVA-5 jest testem na ADHD?
Nie w takim znaczeniu, w jakim zwykle rozumiemy słowo „test”.
To jedno z najważniejszych nieporozumień dotyczących DIVA-5.
W internecie można spotkać określenia takie jak „test DIVA na ADHD”, „wynik DIVA-5” czy nawet pytania o to, „ile punktów trzeba zdobyć, żeby mieć ADHD”.
Może to tworzyć wrażenie, że DIVA-5 działa podobnie jak internetowy kwestionariusz:
wypełniasz pytania → otrzymujesz wynik → wynik potwierdza albo wyklucza ADHD.
Tak nie działa diagnostyka oparta na DIVA-5.
DIVA-5 jest narzędziem pomagającym specjaliście przeprowadzić uporządkowany wywiad kliniczny zgodny z kryteriami ADHD.
Odpowiedzi wymagają interpretacji.
Trzeba ocenić ich kontekst, trwałość, początek, nasilenie i konsekwencje. Trzeba również rozważyć, czy zgłaszanych problemów nie można lepiej wyjaśnić czymś innym.
Dlatego nawet bardzo szczegółowo przeprowadzony wywiad DIVA-5 nie powinien być traktowany jak laboratoryjny test, który samodzielnie daje odpowiedź „ADHD: tak” albo „ADHD: nie”.
I właśnie tutaj dochodzimy do najważniejszego ograniczenia tego narzędzia:
DIVA-5 porządkuje rozmowę. Nie stawia diagnozy.
Dlaczego sama DIVA-5 nie wystarcza do diagnozy ADHD?
DIVA-5 może bardzo dobrze uporządkować rozmowę o objawach ADHD. Pozwala systematycznie przejść przez kryteria, porównać dzieciństwo z dorosłością i zebrać konkretne przykłady wpływu trudności na codzienne funkcjonowanie.
Ale nawet wtedy pozostaje jeszcze jedno zasadnicze pytanie:
czy te objawy rzeczywiście wynikają z ADHD?
Problemy z koncentracją, pamięcią, organizacją, rozpoczynaniem i kończeniem zadań czy impulsywnością nie występują wyłącznie w ADHD.
Podobny obraz może pojawiać się między innymi w depresji, zaburzeniach lękowych, zaburzeniach związanych z traumą, problemach ze snem czy w związku z używaniem alkoholu i innych substancji. Niektóre trudności mogą również występować w autyzmie, chorobie afektywnej dwubiegunowej albo innych problemach psychicznych i zdrowotnych.
Co więcej, ADHD może współwystępować z innymi zaburzeniami.
Wtedy pytanie nie brzmi już:
„ADHD czy depresja?”
ale czasem:
„Czy występuje ADHD i depresja, a jeśli tak, które trudności wynikają przede wszystkim z jednego, które z drugiego, a które z ich współwystępowania?”
Tego nie da się rozstrzygnąć przez samo policzenie objawów w DIVA-5.
DIVA-5 sprawdza objawy ADHD, ale diagnoza musi patrzeć szerzej
Wyobraźmy sobie osobę, która od kilku miesięcy ma ogromne problemy z koncentracją, nie kończy rozpoczętych zadań, zapomina o obowiązkach i czuje, że kompletnie straciła wcześniejszą zdolność organizowania swojego życia.
Wiele z tych trudności może przypominać ADHD.
Jeżeli jednak wcześniej przez większość życia funkcjonowała inaczej, a problemy pojawiły się wraz z ciężkim epizodem depresyjnym, przewlekłym brakiem snu albo inną znaczącą zmianą, sam fakt występowania objawów podobnych do ADHD nie przesądza o rozpoznaniu ADHD.
Dlatego współczesne standardy diagnostyczne podkreślają znaczenie pełnej oceny klinicznej.
Potrzebna jest nie tylko odpowiedź na pytanie:
„Czy występują objawy ADHD?”
ale również:
„Czy ADHD jest najlepszym wyjaśnieniem tych objawów?”
Szerzej opisujemy to w artykule „Co może wyglądać jak ADHD? Depresja, lęk, trauma, autyzm i uzależnienie w diagnostyce różnicowej”.
Szczególne znaczenie ma używanie substancji i uzależnienie
Ten obszar jest szczególnie ważny w UADHD.
ADHD i zaburzenia związane z używaniem substancji często współwystępują. Jednocześnie zarówno aktualne używanie substancji, jak i ich odstawienie czy konsekwencje wieloletniego używania mogą wpływać na uwagę, pamięć, sen, emocje i funkcje wykonawcze.
Dlatego u osoby z historią uzależnienia nie wystarczy zauważyć:
„Ma problemy z koncentracją i impulsywnością, więc prawdopodobnie ma ADHD”.
Ale nie powinno się również automatycznie przyjmować:
„Skoro ma uzależnienie, wszystkie objawy wynikają z uzależnienia”.
Potrzebne jest odtworzenie całej historii.
Kiedy zaczęły się trudności?
Co było wcześniej – objawy czy używanie substancji?
Jak osoba funkcjonowała w dzieciństwie i adolescencji?
Jak objawy zmieniały się w okresach używania i abstynencji?
Czy trudności były obecne również wtedy, kiedy substancje nie odgrywały jeszcze roli?
DIVA-5 może dostarczyć części informacji potrzebnych do odpowiedzi na te pytania. Nie zastępuje jednak osobnego, dokładnego wywiadu dotyczącego używania substancji i historii uzależnienia.
Kto powinien interpretować DIVA-5?
DIVA-5 nie jest narzędziem przeznaczonym do samodzielnego diagnozowania się.
To, że ktoś przeczyta pytania, odnajdzie u siebie wiele przykładów i uzna, że spełnia określoną liczbę kryteriów, nie jest równoznaczne z przeprowadzeniem diagnostyki ADHD.
Znaczenie ma sposób prowadzenia wywiadu i interpretacji odpowiedzi.
Specjalista powinien potrafić dopytywać o przykłady, odróżniać sporadyczne zachowania od utrwalonego wzorca, oceniać wpływ objawów na funkcjonowanie oraz zestawiać informacje pochodzące z różnych okresów życia.
Powinien również umieć zauważyć sytuację, w której odpowiedzi wyglądają na zgodne z kryteriami ADHD, ale cały obraz kliniczny sugeruje konieczność sprawdzenia innych możliwych przyczyn.
Dlatego wartość DIVA-5 nie wynika wyłącznie z pytań zapisanych w formularzu.
Ogromne znaczenie ma to, co dzieje się pomiędzy tymi pytaniami: dopytywanie, sprawdzanie kontekstu, niespójności, przykładów i alternatywnych wyjaśnień.
Jak DIVA-5 wykorzystujemy w diagnostyce w UADHD?
W UADHD korzystamy z DIVA-5, ale nie traktujemy tego wywiadu jako całej diagnostyki ADHD.
To ważne rozróżnienie.
DIVA-5 jest dla nas narzędziem pomagającym szczegółowo przeanalizować objawy ADHD w dzieciństwie i dorosłości oraz ich wpływ na funkcjonowanie.
Jednocześnie chcemy wiedzieć znacznie więcej o osobie, która do nas przychodzi.
Interesuje nas jej historia rozwojowa i rodzinna, edukacja, praca, relacje, zdrowie psychiczne, sen, wcześniejsze diagnozy i leczenie. Bardzo ważne jest również używanie alkoholu i innych substancji oraz historia ewentualnego uzależnienia.
Sprawdzamy też, czy istnieją inne wyjaśnienia zgłaszanych trudności i czy mogą one współwystępować z ADHD.
To szczególnie istotne dlatego, że osoba zgłaszająca się na diagnostykę nie przychodzi przecież jako „zestaw kryteriów DSM-5”.
Przychodzi ze swoją historią.
I dopiero w tej historii trzeba zrozumieć znaczenie odpowiedzi uzyskanych podczas DIVA-5.
DIVA-5 jest elementem diagnostyki, a nie diagnostyką samą w sobie
To zdanie najlepiej podsumowuje nasze podejście.
Można bardzo dokładnie przeprowadzić DIVA-5 i uzyskać wiele odpowiedzi zgodnych z obrazem ADHD.
To nadal nie zwalnia diagnosty z zadania sprawdzenia:
czy zebrane informacje tworzą spójny obraz ADHD i czy nie istnieje inne, lepsze wyjaśnienie tych trudności.
Z drugiej strony pojedyncza niejasność w wywiadzie – na przykład trudność z przypomnieniem sobie dzieciństwa – również nie powinna automatycznie zamykać całego procesu diagnostycznego.
Liczy się cały materiał kliniczny.
Dlatego właśnie DIVA-5 porządkuje rozmowę. Nie stawia diagnozy.
Chcesz wiedzieć, jak wygląda cała diagnostyka ADHD w UADHD?
Jeżeli zastanawiasz się nad diagnozą ADHD i chcesz zobaczyć, co poza DIVA-5 może mieć znaczenie w całym procesie, kliknij tutaj i przeczytaj artykuł „Jak wygląda kompleksowa diagnostyka w UADHD? Dlaczego nie skupiamy się wyłącznie na objawie”.
Pokazujemy w nim, dlaczego diagnostyka nie kończy się na sprawdzeniu kryteriów ADHD i dlaczego szerszy obraz funkcjonowania może być równie ważny jak sam wywiad DIVA-5.
Jak przygotować się do wywiadu DIVA-5?
Do DIVA-5 nie trzeba się uczyć i zdecydowanie nie warto wcześniej przygotowywać sobie „prawidłowych odpowiedzi”.
Nie chodzi o to, żeby wypaść w określony sposób ani przekonać diagnostę, że ma się ADHD.
Można natomiast zastanowić się wcześniej nad własną historią funkcjonowania. Szczególnie pomocne bywają konkretne przykłady z różnych okresów życia.
Jak wyglądała nauka? Czy trudno było rozpoczynać zadania? Czy wszystko robiło się na ostatnią chwilę? Jak wyglądała organizacja obowiązków? Czy często coś ginęło? Jak wyglądały relacje? Co działo się później na studiach lub w pracy? Czy podobne trudności pojawiały się w różnych środowiskach?
Jeżeli istnieją stare świadectwa, opinie psychologiczno-pedagogiczne lub inne dokumenty z dzieciństwa, czasami mogą wnieść dodatkowe informacje.
Podobnie może być z rozmową z rodzicem, rodzeństwem lub inną osobą pamiętającą okres dzieciństwa.
Nie oznacza to jednak, że trzeba koniecznie zdobyć takie materiały przed DIVA-5.
Ich dostępność zależy od sytuacji konkretnej osoby.
Nie próbuj dopasowywać swojej historii do przykładów z internetu
To szczególnie ważne dzisiaj, kiedy w mediach społecznościowych można znaleźć setki materiałów zatytułowanych:
„10 objawów, że masz ADHD”,
„Jeżeli robisz te rzeczy, prawdopodobnie masz ADHD”,
albo:
„Objawy ADHD, o których nikt Ci nie powiedział”.
Takie treści mogą pomóc komuś zauważyć własne trudności i zdecydować się na konsultację. Problem zaczyna się wtedy, gdy stają się instrukcją odpowiadania podczas diagnostyki.
Przed DIVA-5 znacznie bardziej wartościowe jest przypomnienie sobie prawdziwych sytuacji niż uczenie się kryteriów.
Nie trzeba wiedzieć, jak nazywa się dany objaw.
Wystarczy móc powiedzieć:
„Od kilku lat mam pięć kalendarzy i mimo tego zapominam o terminach”.
albo:
„W szkole mama codziennie sprawdzała mój plecak, bo sama nie pamiętałam, co mam zabrać”.
To właśnie takie informacje można później analizować klinicznie.
Ile trwa DIVA-5?
Nie istnieje jedna długość rozmowy, która będzie odpowiednia dla każdej osoby.
Czas zależy między innymi od ilości zgłaszanych trudności, liczby przykładów wymagających omówienia, dostępności informacji dotyczących dzieciństwa oraz tego, jak szczegółowego dopytywania wymaga dana historia.
U jednej osoby odpowiedzi mogą być stosunkowo jednoznaczne.
U innej niemal przy każdym kryterium pojawia się:
„To zależy”.
I właśnie wtedy trzeba sprawdzić, od czego zależy.
Szybkie przejście przez formularz nie jest więc samo w sobie oznaką dobrej diagnostyki. Podobnie dłuższa rozmowa nie musi oznaczać, że przypadek jest „bardziej ADHD”.
Liczy się jakość zebranego materiału.
Czy można „wyjść dodatnio” w DIVA-5 i nie mieć ADHD?
To pytanie dobrze pokazuje, dlaczego określenie „wynik DIVA-5” może być mylące.
Możliwe jest zebranie podczas wywiadu wielu objawów zgodnych z kryteriami ADHD, a mimo tego ostateczna ocena kliniczna może prowadzić do innego wniosku.
Dlaczego?
Ponieważ podobne zachowania nie są charakterystyczne wyłącznie dla ADHD.
Jeżeli ktoś ma trudności z koncentracją, organizacją i pamięcią, trzeba ustalić nie tylko, czy one występują, ale także kiedy się rozpoczęły, jak przebiegają, w jakich sytuacjach się nasilają i co jeszcze dzieje się w życiu tej osoby.
Dlatego DIVA-5 nie powinna działać według schematu:
„spełniona liczba objawów = diagnoza ADHD”.
Kryteria objawowe są bardzo ważne, ale są częścią większego procesu diagnostycznego.
Czy można nie spełnić części kryteriów w DIVA-5 i nadal potrzebować dalszej diagnostyki?
Tak.
Czasami podczas wywiadu pojawiają się informacje niejednoznaczne. Osoba może mieć trudność z odtworzeniem dzieciństwa. Może nie wiedzieć, jak interpretować niektóre zachowania. Mogą pojawić się sprzeczności między jej wspomnieniami a relacją rodziny.
Może się również okazać, że zgłaszane problemy są znaczące, ale ich obraz nie pasuje wystarczająco dobrze do ADHD.
To również jest ważny wynik procesu diagnostycznego.
Celem diagnozy nie powinno być przecież doprowadzenie do rozpoznania ADHD za wszelką cenę.
Celem jest jak najlepsze wyjaśnienie trudności, z którymi zgłasza się człowiek.
Jeżeli nie jest nim ADHD, pozostaje pytanie:
co nim jest?
Dlatego wykluczenie ADHD nie powinno oznaczać zakończenia rozmowy słowami:
„Nie ma pani ADHD, do widzenia”.
Jeżeli problemy rzeczywiście wpływają na życie, warto próbować zrozumieć ich źródło.
Najczęstsze nieporozumienia dotyczące DIVA-5
Wokół DIVA-5 narosło sporo uproszczeń. Część wynika prawdopodobnie z tego, że wywiad stał się bardzo rozpoznawalnym elementem diagnostyki ADHD u dorosłych.
Warto więc uporządkować kilka rzeczy.
DIVA-5 nie jest internetowym testem na ADHD.
Nie diagnozuje ADHD automatycznie na podstawie liczby zaznaczonych odpowiedzi.
Nie zastępuje diagnostyki różnicowej.
Nie oznacza, że każdy przykład znajdujący się w wywiadzie jest zachowaniem charakterystycznym wyłącznie dla ADHD.
Nie wymaga wcześniejszej diagnozy ADHD w dzieciństwie.
I wreszcie:
przeprowadzenie DIVA-5 nie jest równoznaczne z przeprowadzeniem całej diagnostyki ADHD.
To ostatnie rozróżnienie jest szczególnie istotne.
DIVA-5 jest wartościowym narzędziem właśnie wtedy, kiedy wykorzystujemy ją zgodnie z jej przeznaczeniem – jako uporządkowany wywiad dotyczący objawów ADHD i ich konsekwencji, osadzony w szerszej ocenie klinicznej.
Zobacz także
Jeżeli przygotowujesz się do diagnostyki ADHD albo chcesz lepiej zrozumieć, co dzieje się poza samym wywiadem DIVA-5, warto przeczytać również:
„Czy ADHD musi być widoczne w dzieciństwie? Co mówią aktualne kryteria i badania?” – szczególnie jeśli nie pamiętasz objawów z dzieciństwa, dobrze radziłeś sobie w szkole albo Twoi rodzice nie przypominają sobie charakterystycznych trudności.
„Psycholog czy psychiatra przy ADHD – do kogo zgłosić się najpierw?” – jeśli nie wiesz, od którego specjalisty rozpocząć diagnostykę.
„Co może wyglądać jak ADHD? Depresja, lęk, trauma, autyzm i uzależnienie w diagnostyce różnicowej” – o jednym z najważniejszych elementów rzetelnej diagnozy ADHD.
„Dlaczego ADHD u dorosłych tak często pozostaje nierozpoznane?” – o tym, dlaczego część osób trafia na diagnostykę dopiero po 30., 40. lub nawet późniejszych latach życia.
FAQ – najczęstsze pytania o DIVA-5
Czy DIVA-5 daje diagnozę ADHD?
Nie. DIVA-5 nie stawia diagnozy samodzielnie.
Jest półustrukturyzowanym wywiadem, który pomaga specjaliście systematycznie ocenić objawy ADHD w dzieciństwie i dorosłości oraz ich wpływ na funkcjonowanie.
Ostateczna ocena powinna uwzględniać również historię rozwojową, funkcjonowanie w różnych obszarach życia, diagnostykę różnicową, zaburzenia współwystępujące i inne informacje istotne dla konkretnej osoby.
Najprościej:
DIVA-5 porządkuje rozmowę. Nie stawia diagnozy.
Czy DIVA-5 można zrobić samemu w domu?
DIVA-5 nie została stworzona jako test do samodzielnego diagnozowania ADHD.
Można oczywiście przeczytać informacje dotyczące objawów ADHD i zastanowić się nad własnym funkcjonowaniem, ale samodzielne przejście przez pytania nie jest odpowiednikiem wywiadu diagnostycznego.
Podczas profesjonalnie prowadzonej rozmowy ważne są pytania dodatkowe, konkretne przykłady, kontekst występowania objawów, ich początek, konsekwencje oraz możliwe alternatywne wyjaśnienia.
Ile punktów trzeba mieć w DIVA-5, żeby mieć ADHD?
To pytanie wynika z traktowania DIVA-5 jak klasycznego testu psychologicznego z jednym wynikiem liczbowym i progiem odcięcia.
DIVA-5 nie powinna być interpretowana w ten sposób.
Wywiad pomaga ocenić poszczególne kryteria ADHD, ale samo stwierdzenie odpowiedniej liczby objawów nie kończy procesu diagnostycznego. Znaczenie ma również ich historia rozwojowa, występowanie w różnych sytuacjach, wpływ na funkcjonowanie oraz to, czy inny problem nie wyjaśnia ich lepiej.
Czy do DIVA-5 potrzebny jest rodzic?
Nie zawsze.
Relacja rodzica lub innej osoby pamiętającej dzieciństwo badanego może dostarczyć wartościowych informacji, dlatego – jeśli jest dostępna – może być pomocna.
Brak możliwości rozmowy z rodzicem nie oznacza jednak automatycznie, że diagnostyka ADHD u osoby dorosłej jest niemożliwa.
Historia rozwojowa może być rekonstruowana również na podstawie relacji samej osoby, dostępnych dokumentów oraz innych źródeł informacji. Każde z nich ma swoje ograniczenia i powinno być interpretowane w kontekście całego materiału klinicznego.
Czy trzeba przygotować się do DIVA-5?
Nie trzeba przygotowywać odpowiedzi ani uczyć się kryteriów ADHD.
Można natomiast przed spotkaniem zastanowić się nad konkretnymi sytuacjami z dzieciństwa i dorosłości dotyczącymi nauki, pracy, organizacji, pamiętania o obowiązkach, relacji czy impulsywnych decyzji.
Jeżeli dostępne są stare świadectwa, opinie psychologiczne lub inne dokumenty dotyczące funkcjonowania w dzieciństwie, można zapytać diagnostę, czy warto je przynieść.
Najważniejsze jest jednak opowiadanie o swoim rzeczywistym funkcjonowaniu, a nie próba dopasowania historii życia do kryteriów ADHD.
Czy jeśli DIVA-5 wskazuje wiele objawów ADHD, diagnoza jest pewna?
Nie.
Wiele objawów ocenianych podczas DIVA-5 może występować również w innych problemach psychicznych i zdrowotnych.
Dlatego nawet jeśli wywiad pokazuje obraz bardzo zbliżony do ADHD, nadal trzeba odpowiedzieć na pytanie, czy ADHD najlepiej wyjaśnia zgłaszane trudności.
Właśnie dlatego diagnostyka różnicowa jest tak ważną częścią całego procesu.
Czy DIVA-5 bada również ADHD w dzieciństwie?
DIVA-5 zawiera pytania dotyczące zarówno aktualnego funkcjonowania osoby dorosłej, jak i objawów występujących w dzieciństwie.
Nie oznacza to jednak, że badany musiał mieć wtedy rozpoznane ADHD.
Wywiad służy między innymi próbie odtworzenia historii rozwojowej objawów. Jeśli ten temat budzi wątpliwości – na przykład ktoś niewiele pamięta z dzieciństwa albo rodzice twierdzą, że „wszystko było w porządku” – szerzej omawiamy go w artykule „Czy ADHD musi być widoczne w dzieciństwie? Co mówią aktualne kryteria i badania?”.
Podsumowanie
DIVA-5 jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych narzędzi wykorzystywanych podczas diagnostyki ADHD u dorosłych, ale warto dobrze rozumieć jego rolę.
To półustrukturyzowany wywiad diagnostyczny, który pomaga specjaliście uporządkować rozmowę o objawach nieuwagi, nadruchliwości i impulsywności, porównać ich występowanie w dzieciństwie i dorosłości oraz przyjrzeć się ich wpływowi na funkcjonowanie.
Nie jest natomiast prostym „testem na ADHD”.
Nie działa na zasadzie:
wypełniam DIVA-5 → otrzymuję wynik → mam albo nie mam ADHD.
DIVA-5 nie zastępuje diagnostyki różnicowej, oceny zaburzeń współwystępujących, historii rozwojowej ani szerszego wywiadu klinicznego.
Ma to szczególne znaczenie w sytuacjach bardziej złożonych – między innymi wtedy, gdy występują depresja, lęk, trauma, problemy ze snem, używanie substancji lub uzależnienie.
Dlatego podczas diagnostyki w UADHD wykorzystujemy DIVA-5 jako jeden z elementów procesu, a nie jako cały proces.
Bo celem dobrej diagnostyki nie jest uzyskanie „pozytywnego wyniku DIVA-5”.
Celem jest możliwie rzetelna odpowiedź na znacznie ważniejsze pytanie:
co najlepiej wyjaśnia trudności tej konkretnej osoby i czego potrzebuje ona dalej?
Literatura
Adamou M., Arif M., Asherson P. i wsp. (2024). The adult ADHD assessment quality assurance standard. Frontiers in Psychiatry, 15, 1380410.
Jedna z najważniejszych współczesnych publikacji dotyczących jakości diagnostyki ADHD u dorosłych. Autorzy rekomendują stosowanie półustrukturyzowanego wywiadu, wymieniając m.in. DIVA, CAADID i ACE+, ale jednocześnie podkreślają, że ocena ADHD powinna być częścią pełnej oceny psychiatrycznej i neurorozwojowej. Szczególne znaczenie mają konkretne przykłady z życia, ocena wpływu objawów na funkcjonowanie oraz diagnostyka różnicowa.
Di Lorenzo R., Latella E., Gualtieri F. i wsp. (2025). Validity of the Italian Version of DIVA-5: Semi-Structured Diagnostic Interview for Adult ADHD Based on the DSM-5 Criteria. Healthcare, 13(3), 244.
Nowsze badanie walidacyjne DIVA-5 przeprowadzone w populacji włoskiej. Badanie objęło 132 osoby i analizowało m.in. zgodność DIVA-5 z innymi narzędziami stosowanymi w ocenie ADHD. Wyniki wspierają trafność i rzetelność włoskiej wersji DIVA-5, ale – podobnie jak w przypadku innych badań walidacyjnych – powinny być odnoszone do konkretnej wersji językowej i badanej populacji.
Hong M., Kooij J.J.S., Kim B. i wsp. (2020). Validity of the Korean Version of DIVA-5: A Semi-Structured Diagnostic Interview for Adult ADHD. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 16, 2371–2376.
Badanie walidacyjne koreańskiej wersji DIVA-5 obejmujące 279 uczestników z dziewięciu poradni psychiatrycznych. W tej konkretnej próbie DIVA-5 osiągnęła czułość 91,3%, swoistość 93,62% i ogólną trafność diagnostyczną 92%. Wyników tych nie należy jednak traktować jako uniwersalnej „skuteczności DIVA-5” niezależnej od języka, populacji i sposobu prowadzenia diagnostyki.
Wolańczyk T. i wsp. (2025). Assessment and management of adults with ADHD. Guidelines of the Specialty Training Section of the Polish Psychiatric Association and a coalition of organizations for people with ADHD – update 2025.
Aktualne polskie rekomendacje dotyczące diagnostyki i leczenia ADHD u osób dorosłych. Szczególnie istotne dla praktyki w Polsce oraz dla interpretowania wywiadu diagnostycznego w kontekście pełnej oceny klinicznej.
Faraone S.V., Banaschewski T., Coghill D. i wsp. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based Conclusions about the Disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.
Międzynarodowy konsensus podsumowujący szeroki zakres dowodów dotyczących ADHD, w tym jego neurorozwojowego charakteru, przebiegu, współwystępowania z innymi zaburzeniami oraz zasad rozpoznawania.
Kooij J.J.S., Bijlenga D., Salerno L. i wsp. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry, 56, 14–34.
Europejski konsensus dotyczący diagnostyki i leczenia ADHD u dorosłych. Podkreśla znaczenie historii rozwojowej, oceny aktualnych objawów, upośledzenia funkcjonowania, zaburzeń współwystępujących oraz diagnostyki różnicowej.
European Psychiatry / Cambridge University Press – publikacja
Breda V., Rohde L.A., Menezes A.M.B. i wsp. (2020). Revisiting ADHD age-of-onset in adults: to what extent should we rely on the recall of childhood symptoms? Psychological Medicine, 50(5), 857–866.
Publikacja szczególnie istotna dla części DIVA-5 dotyczącej dzieciństwa. Pokazuje ograniczenia retrospektywnego odtwarzania objawów i przypomina, dlaczego brak dokładnych wspomnień z dzieciństwa wymaga ostrożnej interpretacji, a nie automatycznego potwierdzania lub wykluczania ADHD.
Psychological Medicine / Cambridge University Press – publikacja