„Wiedziałem, czym to się skończy”.
„Nie planowałam używać”.
„Jeszcze rano byłem pewien, że tego nie zrobię”.
„Wszystko wydarzyło się bardzo szybko”.
W opowieściach o nawrocie często pojawia się pozorny paradoks.
Człowiek zna konsekwencje używania.
Doświadczył ich wcześniej.
Wie, ile kosztowało go uzależnienie.
Może mieć za sobą terapię i okres abstynencji.
A mimo to w określonej sytuacji ponownie sięga po substancję.
Nawrót uzależnienia jest złożonym procesem. Nie istnieje jeden mechanizm, który wyjaśniałby każdy powrót do alkoholu, amfetaminy, mefedronu, kokainy czy innych substancji.
Znaczenie mogą mieć stres, głód substancji, kontakt z bodźcami związanymi z wcześniejszym używaniem, relacje, stan psychiczny, dostępność substancji, zaburzenia współwystępujące oraz wiele innych czynników.
U części pacjentów do tego obrazu dochodzi jednak ADHD.
Badania od lat pokazują, że współwystępowanie ADHD i zaburzeń używania substancji nie jest rzadkie. Co więcej, ADHD może wiązać się z bardziej złożonym przebiegiem SUD i gorszymi wynikami leczenia.
Dlaczego?
Jednym z możliwych elementów odpowiedzi jest to, że wiele umiejętności potrzebnych do utrzymywania zmiany angażuje procesy, które u części osób z ADHD są utrudnione.
Trzeba zahamować reakcję.
Wytrzymać dyskomfort.
Pamiętać o strategii poznanej podczas terapii.
Przewidzieć konsekwencje.
Zrezygnować z efektu dostępnego teraz na rzecz korzyści, która pojawi się później.
Znaleźć inny sposób poradzenia sobie z silną emocją.
I zrobić to wszystko właśnie wtedy, kiedy pojawia się największa pokusa powrotu do starego zachowania.
Dlatego pytanie nie powinno brzmieć:
„Czy ADHD powoduje nawroty uzależnienia?”
Bardziej trafne jest:
„Czy określone trudności związane z ADHD mogą zwiększać podatność na sytuacje, w których dochodzi do ponownego użycia?”
I właśnie tutaj badania dają nam znacznie ciekawszą odpowiedź.
Dlaczego osoby z ADHD częściej wracają do używek pod wpływem stresu?
Wiele osób po zakończeniu terapii uzależnień przez długi czas dobrze funkcjonuje. Jednak nagły kryzys życiowy, przewlekły stres lub przeciążenie emocjonalne mogą uruchomić nawrót. U części pacjentów jednym z ważnych czynników zwiększających to ryzyko jest nierozpoznane lub nieleczone ADHD.
ADHD oznacza większą wrażliwość na stres
Osoby z ADHD często doświadczają trudności w regulacji emocji. Nawet codzienne sytuacje – konflikty, presja czasu, nadmiar obowiązków czy krytyka – mogą wywoływać znacznie silniejszą reakcję niż u osób bez ADHD.
Kiedy napięcie narasta, mózg zaczyna szukać sposobu na jego szybkie obniżenie. Jeśli w przeszłości taką funkcję pełnił alkohol lub inne substancje psychoaktywne, ryzyko nawrotu istotnie wzrasta.
Alkohol nie rozwiązuje problemu – jedynie chwilowo go wycisza
Alkohol może na krótko zmniejszyć napięcie, uspokoić gonitwę myśli lub ułatwić zasypianie. Jednak efekt ten jest krótkotrwały.
Po ustąpieniu działania alkoholu objawy ADHD oraz stres często wracają ze zdwojoną siłą. W konsekwencji osoba ponownie sięga po substancję, tworząc błędne koło prowadzące do nawrotu uzależnienia.
Leczenie powinno obejmować oba problemy
Coraz więcej badań wskazuje, że skuteczna terapia osób z ADHD i uzależnieniem powinna obejmować jednoczesne leczenie obu zaburzeń.
Połączenie:
prawidłowej diagnozy ADHD,
odpowiednio dobranej farmakoterapii (jeżeli jest wskazana),
psychoterapii,
nauki regulacji emocji,
strategii radzenia sobie ze stresem,
pozwala znacząco zmniejszyć ryzyko nawrotów.
Kiedy warto pomyśleć o diagnozie ADHD?
Jeżeli mimo wielu prób leczenia uzależnienia zauważasz, że:
wracasz do używek głównie w okresach silnego stresu,
masz trudność z regulacją emocji,
impulsywnie podejmujesz decyzje,
od dzieciństwa towarzyszą Ci problemy z koncentracją lub organizacją,
warto rozważyć profesjonalną diagnostykę ADHD.
Rozpoznanie ADHD nie jest “wymówką”. Dla wielu osób staje się początkiem skuteczniejszego leczenia i trwałej zmiany.
Przeczytaj również
Czy ADHD może być przyczyną niepowodzeń w leczeniu uzależnienia?
Czy leczenie ADHD może zmniejszyć ryzyko nawrotów uzależnienia?
Jak nierozpoznane ADHD wpływa na skuteczność terapii uzależnień?
ADHD a nawrót uzależnienia – dlaczego impuls może wygrać z wcześniejszą decyzją?
Impulsywność – kiedy pomiędzy „chcę” a „robię” pozostaje bardzo mało czasu
Jednym z podstawowych obszarów objawów ADHD jest impulsywność.
W kontekście uzależnienia szczególne znaczenie może mieć trudność z zahamowaniem reakcji w odpowiednim momencie.
Wyobraźmy sobie osobę, która przez kilka miesięcy nie używała.
Dochodzi do konfliktu.
Pojawia się silna złość.
Ktoś wysyła wiadomość.
Substancja jest dostępna.
W takiej sytuacji nie zawsze mamy do czynienia z wielogodzinnym, świadomym procesem podejmowania decyzji.
Czas pomiędzy impulsem a działaniem może być bardzo krótki.
I właśnie dlatego w zapobieganiu nawrotom ważne jest nie tylko to, co pacjent wie, ale również to, czy potrafi uruchomić odpowiednią strategię, zanim impuls zostanie zamieniony w działanie.
Natychmiastowa nagroda kontra odległe konsekwencje
Tutaj pojawia się kolejny mechanizm związany z ADHD – dyskontowanie odroczonej nagrody.
Badania pokazują, że osoby z ADHD jako grupa częściej preferują mniejszą nagrodę dostępną natychmiast zamiast większej nagrody, na którą trzeba poczekać.
W uzależnieniu różnica pomiędzy „teraz” i „później” może mieć ogromne znaczenie.
Substancja oferuje efekt teraz:
ulgę,
pobudzenie,
odcięcie,
przyjemność,
zmniejszenie napięcia,
zmianę stanu psychicznego.
Korzyści z nieużywania są natomiast często odroczone:
zdrowie,
odbudowanie relacji,
stabilizacja finansowa,
utrzymanie pracy,
odzyskanie zaufania,
długoterminowa poprawa jakości życia.
Osoba może doskonale wiedzieć, która opcja jest dla niej lepsza.
Problem polega na tym, że wiedza o przyszłych konsekwencjach i ich aktualna siła motywacyjna nie są tym samym.
Silne emocje mogą dodatkowo skracać perspektywę
U części osób z ADHD występują również istotne trudności związane z regulacją emocji.
Frustracja.
Złość.
Odrzucenie.
Napięcie.
Nuda.
Przeciążenie.
Jeżeli przez długi czas substancja była szybkim i dobrze utrwalonym sposobem zmiany takiego stanu, w sytuacji silnego pobudzenia może ponownie pojawić się jako bardzo dostępna odpowiedź.
Nie oznacza to, że osoby z ADHD używają substancji wyłącznie w celu „samoleczenia”.
Hipoteza samoleczenia nie wyjaśnia wszystkich przypadków ADHD i uzależnienia.
Może jednak zdarzyć się, że u konkretnej osoby używanie zostało funkcjonalnie powiązane z próbą regulowania określonych stanów psychicznych.
Wtedy samo usunięcie substancji nie wystarcza.
Potrzebne jest również nauczenie się alternatywnych sposobów reagowania na stan, który wcześniej prowadził do użycia.
„Przecież miałem plan” – funkcje wykonawcze a zapobieganie nawrotom
Plan zapobiegania nawrotom może wyglądać świetnie na papierze.
„Kiedy pojawi się głód, zadzwonię”.
„Nie będę spotykał się z X”.
„Jeżeli będę miał trudny dzień, pójdę pobiegać”.
„Kiedy pojawi się myśl o użyciu, przypomnę sobie konsekwencje”.
Problem pojawia się wtedy, kiedy trzeba zastosować ten plan w odpowiednim momencie.
Trzeba zauważyć sytuację.
Przypomnieć sobie strategię.
Zatrzymać dotychczasową reakcję.
Rozpocząć inną.
To angażuje funkcje wykonawcze.
Dlatego u pacjenta z ADHD plan zapobiegania nawrotom może wymagać większej zewnętrznej struktury: przypomnień, prostszych procedur, wcześniej przygotowanych działań oraz ograniczania liczby decyzji, które trzeba podjąć w momencie kryzysu.
Nawrót nie oznacza, że „ADHD wygrało”
To bardzo ważne.
Nie należy tworzyć nowego determinizmu:
„Mam ADHD, więc będę wracać do substancji”.
Badania opisują ryzyko i różnice obserwowane na poziomie grup, a nie nieunikniony przebieg życia konkretnego człowieka.
ADHD może być jednym z czynników podatności.
Nie jest wyrokiem.
Co więcej, najnowsze dane wskazują, że uwzględnienie ADHD w leczeniu osób ze współwystępującym SUD może mieć znaczenie dla wyników terapii.
Co mówią badania?
W 2026 roku opublikowano wyniki dużego, międzynarodowego prospektywnego badania INCAS, obejmującego 578 dorosłych z jednoczesnym ADHD i SUD leczonych w 12 ośrodkach w dziewięciu krajach. Leczenie stymulujące ADHD było związane z lepszym utrzymaniem się w terapii, większą szansą zmniejszenia objawów ADHD oraz mniejszą liczbą dni intensywnego picia po trzech miesiącach. Psychospołeczne leczenie ADHD również wiązało się z mniejszą liczbą dni intensywnego picia. Ponieważ było to badanie obserwacyjne, wyniki pokazują związki, a nie dowodzą prostego związku przyczynowego.
Mamy również wcześniejsze badanie naturalistyczne obejmujące 60 mężczyzn z ADHD i ciężkim SUD. Podczas średnio 18,4 miesiąca obserwacji grupa leczona farmakologicznie z powodu ADHD miała mniej nawrotów używania substancji niż grupa nieleczona farmakologicznie. To niewielkie badanie obserwacyjne, dlatego nie powinno być interpretowane jako dowód, że farmakoterapia ADHD sama zapobiega nawrotom, ale jego wyniki są interesujące w kontekście zintegrowanego leczenia obu zaburzeń.
Warto też uwzględnić metaanalizę 17 badań dotyczącą farmakologicznego leczenia SUD u pacjentów ze współwystępującym ADHD. Autorzy stwierdzili niewielkie, ale istotne efekty dotyczące m.in. ograniczenia używania substancji, abstynencji i głodu oraz umiarkowane efekty w odniesieniu do części pozostałych wyników. Pokazuje to jednocześnie, dlaczego nie powinniśmy obiecywać prostego efektu: leczenie pacjentów z ADHD i SUD wymaga szerszego podejścia niż zastosowanie jednego leku.
Rozpocznij od właściwej diagnozy
Jeżeli od lat zmagasz się z uzależnieniem, a jednocześnie od dzieciństwa występują u Ciebie trudności z koncentracją, impulsywnością lub regulacją emocji, warto rozważyć diagnostykę ADHD. U części osób właśnie nierozpoznane ADHD okazuje się jednym z czynników utrudniających trwałe zdrowienie.
W UADHD proces diagnostyczny pozwala ocenić nie tylko obecność objawów ADHD, ale również ich wpływ na codzienne funkcjonowanie i przebieg uzależnienia. Dzięki temu możliwe jest zaplanowanie leczenia uwzględniającego oba problemy.
➡ Rozpocznij diagnostykę ADHD w UADHD
Najczęściej zadawane pytania
Czy osoby z ADHD częściej wracają do używek?
Współwystępowanie ADHD i zaburzenia używania substancji wiąże się z bardziej złożonym przebiegiem klinicznym i w części badań z gorszymi wynikami leczenia. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z ADHD będzie doświadczała nawrotów ani że ADHD jest jedyną przyczyną ponownego użycia.
Dlaczego ADHD może zwiększać ryzyko ponownego użycia?
Znaczenie mogą mieć m.in. impulsywność, trudności z hamowaniem reakcji, regulacją emocji, funkcjami wykonawczymi oraz odraczaniem nagrody. U konkretnej osoby mechanizm nawrotu powinien być jednak oceniany indywidualnie.
Czy osoba z ADHD sięga po używki, żeby podnieść poziom dopaminy?
To zbyt duże uproszczenie. Nie można wyjaśnić uzależnienia u osób z ADHD prostym schematem „za mało dopaminy → potrzeba substancji”. ADHD wiąże się z różnicami dotyczącymi m.in. przetwarzania nagrody i motywacji, ale rozwój i nawroty uzależnienia są wieloczynnikowe.
Czy osoby z ADHD używają substancji, żeby się „samoleczyć”?
U części osób substancja może pełnić funkcję regulowania napięcia, emocji, pobudzenia czy innych doświadczeń. Nie można jednak zakładać, że każde używanie substancji przez osobę z ADHD jest formą samoleczenia.
Czy leczenie ADHD może zmniejszyć ryzyko nawrotu?
Nie można zagwarantować takiego efektu. Najnowsze badania obserwacyjne wskazują jednak, że leczenie ADHD u pacjentów ze współwystępującym SUD może wiązać się z lepszą retencją w terapii oraz niektórymi korzystniejszymi wynikami dotyczącymi używania substancji. Potrzebne są dalsze randomizowane badania.
Czy nawrót uzależnienia oznacza, że leczenie nie działa?
Nie. Nawrót może wystąpić w przebiegu zaburzenia i powinien prowadzić przede wszystkim do analizy tego, co poprzedziło ponowne użycie i jakie elementy planu leczenia wymagają zmiany. Nie powinien automatycznie być interpretowany jako brak motywacji pacjenta.
Czy warto diagnozować ADHD u osoby z nawracającym uzależnieniem?
Jeżeli problemy z impulsywnością, uwagą, organizacją i kontrolowaniem zachowania występowały jeszcze przed rozwojem uzależnienia i można odnaleźć je w okresie rozwojowym, warto rozważyć diagnostykę ADHD. Sam fakt nawrotów nie jest jednak podstawą do rozpoznania ADHD.
Czy ADHD i uzależnienie powinny być leczone jednocześnie?
Jeżeli oba zaburzenia rzeczywiście występują, współczesne podejście kliniczne przemawia za uwzględnieniem obu problemów w planie leczenia, zamiast automatycznego pozostawiania ADHD bez interwencji do czasu zakończenia leczenia uzależnienia.
Literatura
Brynte C. i wsp. (2026). Predictors of treatment success in patients with substance use disorder (SUD) and co-morbid attention deficit/hyperactivity disorder (ADHD): Results from the International Naturalistic Cohort Study of ADHD and SUD (INCAS). European Neuropsychopharmacology.
Begnaud A. i wsp. (2026). Clinical outcomes of addictive disorders six months after ADHD Diagnosis: Insights from the START study. Addictive Behaviors.
Fluyau D., Revadigar N., Pierre C.G. (2021). Systematic Review and Meta-Analysis: Treatment of Substance Use Disorder in Attention Deficit Hyperactivity Disorder. The American Journal on Addictions, 30(2), 110–121.
Bihlar Muld B. i wsp. (2015). Long-term outcomes of pharmacologically treated versus non-treated adults with ADHD and substance use disorder: a naturalistic study.
Crunelle C.L. i wsp. (2018). International Consensus Statement on Screening, Diagnosis and Treatment of Substance Use Disorder Patients with Comorbid Attention Deficit/Hyperactivity Disorder. European Addiction Research, 24(1), 43–51.
Wilens T.E., Upadhyaya H.P. (2007). Impact of substance use disorder on ADHD and its treatment. Journal of Clinical Psychiatry.
Young S., Sedgwick O. (2020). Assessment and treatment of substance use in adults with ADHD: a psychological approach. Journal of Neural Transmission.
Capusan A.J. i wsp. (2026). Discontinuation and reinitiation of pharmacological treatment for ADHD among individuals with ADHD and substance use disorder. BMJ Mental Health.