Jak radzimy sobie ze stresem?
Strategie radzenia sobie ze stresem bardzo często analizowane są w oparciu o model opisany w kwestionariuszu CISS autorstwa Normana Endlera i Jamesa Parkera. Model ten wyróżnia trzy główne style radzenia sobie ze stresem:
styl skoncentrowany na zadaniu,
styl skoncentrowany na emocjach,
styl skoncentrowany na unikaniu.
W klasycznym rozumieniu najbardziej adaptacyjny jest styl zadaniowy. Polega on na analizie problemu, planowaniu działań, organizowaniu kolejnych kroków oraz konsekwentnym dążeniu do rozwiązania trudności.
Skuteczne korzystanie z tego sposobu radzenia sobie wymaga jednak sprawnie funkcjonujących funkcji wykonawczych.
Co zmienia ADHD?
Funkcje wykonawcze odpowiadają między innymi za:
planowanie,
organizację działania,
utrzymywanie celu,
hamowanie impulsów,
zarządzanie czasem,
regulację uwagi,
monitorowanie własnego działania,
tolerowanie odroczonej gratyfikacji,
podtrzymywanie wysiłku mimo zmęczenia lub braku natychmiastowej nagrody.
W praktyce oznacza to, że osoba może doskonale rozumieć problem, wiedzieć, jakie rozwiązanie byłoby najlepsze, posiadać odpowiedni potencjał intelektualny, a mimo to mieć ogromne trudności z przełożeniem tej wiedzy na stabilne działanie.
Dlatego u części osób z ADHD styl zadaniowy nie jest po prostu słabiej wyuczony. W wielu sytuacjach staje się biologicznie trudniejszy do utrzymania, zwłaszcza wtedy, gdy organizm funkcjonuje pod dużym przeciążeniem.
Dlaczego pojawia się unikanie?
Im większe przeciążenie funkcji wykonawczych, tym trudniej utrzymać planowanie, organizację i długoterminowe działanie.
Organizm coraz częściej przechodzi z trybu rozwiązywania problemów do trybu redukcji napięcia.
W takiej sytuacji znacznie wzrasta prawdopodobieństwo korzystania ze stylu skoncentrowanego na emocjach lub stylu unikowego.
Styl emocjonalny może wiązać się z narastającym poczuciem frustracji, przeciążenia, chaosem poznawczym oraz obniżonym poczuciem skuteczności. U wielu osób pojawia się również przewlekły samokrytycyzm i poczucie winy, mimo że realne możliwości intelektualne pozostają wysokie.
Styl unikowy natomiast bardzo często nie oznacza zwykłego braku motywacji.
Może stanowić próbę czasowego obniżenia napięcia poprzez odcięcie się od obowiązków lub trudnych emocji.
Unikanie jako sposób regulacji napięcia
W codziennym życiu zachowania unikowe mogą przyjmować różne formy, między innymi:
prokrastynacji,
wielogodzinnego korzystania z Internetu,
kompulsywnego oglądania treści,
impulsywnych zakupów,
nadmiernego korzystania z telefonu,
grania,
uzależnień behawioralnych,
innych aktywności zapewniających szybką gratyfikację.
Coraz więcej współczesnych modeli uzależnień pokazuje, że zachowania te często pełnią funkcję regulacyjną. Nie służą wyłącznie poszukiwaniu przyjemności, ale stanowią próbę szybkiego obniżenia przeciążenia psychicznego, poznawczego lub emocjonalnego.
U osób z ADHD mechanizm ten może być szczególnie nasilony, ponieważ właśnie w momentach największego stresu funkcje wykonawcze działają najmniej efektywnie.
Leczenie powinno uwzględniać więcej niż sam objaw
Zrozumienie tego mechanizmu ma istotne znaczenie również w terapii.
Jeżeli zachowania unikowe lub uzależnieniowe pełnią funkcję regulacji przeciążonego układu nerwowego, sama walka z objawem często okazuje się niewystarczająca.
Skuteczna pomoc wymaga również zrozumienia funkcjonowania funkcji wykonawczych, sposobu regulacji emocji oraz przewlekłego przeciążenia organizmu.
Dopiero takie całościowe spojrzenie pozwala budować trwałą zmianę, zamiast koncentrować się wyłącznie na eliminowaniu pojedynczych zachowań.
Podsumowanie
To, co z zewnątrz wygląda jak odkładanie, brak motywacji czy unikanie obowiązków, u wielu osób z ADHD może być próbą poradzenia sobie z przeciążeniem układu nerwowego.
Dlatego zrozumienie mechanizmów stojących za zachowaniem jest równie ważne jak samo ograniczanie jego objawów. Im lepiej rozumiemy rolę funkcji wykonawczych i regulacji stresu, tym większa szansa na skuteczną i trwałą zmianę.