Badania pokazują, że ADHD występuje u osób leczonych z powodu uzależnienia znacznie częściej niż w populacji ogólnej. Według jednej z największych metaanaliz może dotyczyć około 21% pacjentów z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji. Oznacza to, że objawy ADHD może mieć mniej więcej co piąta osoba zgłaszająca się na leczenie uzależnienia. (PubMed Central (PMC))
Jak często ADHD występuje wśród osób uzależnionych?
W 2023 roku opublikowano metaanalizę obejmującą 31 badań dotyczących współwystępowania ADHD i zaburzeń związanych z używaniem substancji. Łącznie przeanalizowano dane ponad 12 tysięcy osób.
Autorzy oszacowali, że ADHD występuje u około 21% pacjentów z uzależnieniem. (PubMed Central (PMC))
W praktyce oznacza to, że:
około jedna na pięć osób leczonych z powodu uzależnienia może spełniać kryteria ADHD,
ADHD występuje w tej grupie wielokrotnie częściej niż w ogólnej populacji dorosłych,
w placówkach leczenia uzależnień warto rutynowo uwzględniać możliwość występowania ADHD.
Podobne wyniki przyniosła wcześniejsza metaanaliza z 2012 roku. Jej autorzy stwierdzili, że ADHD występuje u niemal jednego na czterech pacjentów z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji. (PubMed)
Różnica pomiędzy wynikiem 21% a 23,1% nie zmienia najważniejszego wniosku: ADHD jest jednym z częstszych zaburzeń współwystępujących u osób z uzależnieniami.
Czy rodzaj uzależnienia ma znaczenie?
Częstość występowania ADHD może być różna w zależności od rodzaju używanej substancji, badanej grupy oraz sposobu przeprowadzenia diagnozy.
W metaanalizie z 2023 roku oszacowano występowanie ADHD na poziomie około:
25% wśród osób z zaburzeniem związanym z używaniem alkoholu,
19% wśród osób używających kokainy,
18% wśród osób używających opioidów.
Nie oznacza to jednak, że dokładnie co czwarta osoba uzależniona od alkoholu na pewno ma ADHD. Są to wartości statystyczne obliczone na podstawie grup pacjentów uczestniczących w badaniach. Wyniki poszczególnych badań mogą się znacznie różnić. (PubMed Central (PMC))
Dlaczego wyniki badań tak bardzo się różnią?
W części badań ADHD rozpoznawano u kilku procent pacjentów z uzależnieniem, a w innych odsetek ten był znacznie wyższy. Tak duże różnice wynikają przede wszystkim z odmiennych metod badawczych.
Różne sposoby rozpoznawania ADHD
Niektóre badania opierały się na krótkich kwestionariuszach przesiewowych, inne na dokumentacji medycznej, a jeszcze inne na pełnym wywiadzie diagnostycznym.
Kwestionariusz przesiewowy może wskazać, że dana osoba ma objawy sugerujące ADHD, ale sam w sobie nie wystarcza do postawienia diagnozy. Im dokładniejszy proces diagnostyczny, tym większa pewność, że objawy nie wynikają wyłącznie z uzależnienia, odstawienia substancji, depresji, zaburzeń lękowych lub innych problemów psychicznych.
Różne grupy pacjentów
Znaczenie ma również to, gdzie przeprowadzano badanie. Inne wyniki można uzyskać wśród:
pacjentów oddziałów detoksykacyjnych,
osób uczestniczących w terapii stacjonarnej,
pacjentów poradni ambulatoryjnych,
osób przebywających w zakładach karnych,
osób pozostających w aktywnym uzależnieniu.
Na wynik wpływa także wiek pacjentów, płeć, rodzaj dominującej substancji oraz obecność innych zaburzeń psychicznych.
Objawy uzależnienia mogą przypominać ADHD
Diagnoza ADHD u osoby z uzależnieniem wymaga szczególnej ostrożności. Problemy z koncentracją, pamięcią, organizacją, kontrolą impulsów czy regulacją emocji mogą pojawiać się zarówno w ADHD, jak i w przebiegu uzależnienia.
Znaczenie mają również:
aktualne działanie substancji,
objawy odstawienne,
przewlekłe niewyspanie,
zaburzenia nastroju,
silny stres,
uszkodzenia funkcji poznawczych związane z długotrwałym używaniem substancji.
Dlatego podczas diagnozy należy ustalić, czy objawy charakterystyczne dla ADHD występowały już w dzieciństwie, a więc przed rozwojem uzależnienia.
Dlaczego ADHD może zwiększać podatność na uzależnienie?
ADHD nie oznacza, że dana osoba na pewno rozwinie uzależnienie. Może jednak zwiększać podatność na zachowania ryzykowne oraz trudności z kontrolowaniem używania substancji.
Impulsywność
Osoby z ADHD mogą podejmować decyzje szybciej, bez pełnego przewidywania ich konsekwencji. Dotyczy to również eksperymentowania z alkoholem lub innymi substancjami.
Impulsywność może utrudniać zatrzymanie się w odpowiednim momencie, odmowę przyjęcia kolejnej dawki oraz przestrzeganie wcześniej ustalonych zasad.
Poszukiwanie silnej stymulacji
Część osób z ADHD doświadcza przewlekłego niedoboru pobudzenia, znudzenia lub trudności w utrzymaniu zainteresowania codziennymi czynnościami. Substancja może przez pewien czas dostarczać intensywnej stymulacji albo chwilowego poczucia ulgi.
Nie jest to jednak bezpieczny sposób regulowania funkcjonowania. Z czasem może prowadzić do wzrostu tolerancji, utraty kontroli oraz rozwoju uzależnienia.
Próby samoregulacji
Niektóre osoby z nierozpoznanym ADHD sięgają po substancje, próbując samodzielnie wpływać na swój stan psychiczny.
Alkohol może być używany do wyciszenia napięcia i gonitwy myśli. Substancje pobudzające mogą chwilowo zwiększać energię, motywację lub koncentrację. Konopie bywają wykorzystywane do uspokojenia się lub ułatwienia zasypiania.
Taka forma samoregulacji może początkowo sprawiać wrażenie skutecznej, ale nie leczy ADHD i wiąże się z ryzykiem rozwoju kolejnych problemów.
Trudności z regulacją emocji
Silne, szybko zmieniające się emocje, niska tolerancja frustracji, poczucie przeciążenia oraz trudności w radzeniu sobie z odrzuceniem mogą zwiększać ryzyko sięgania po substancje w celu uzyskania chwilowej ulgi.
Substancja zaczyna wtedy pełnić funkcję regulatora emocji. Może tłumić napięcie, wstyd, lęk, złość albo poczucie porażki.
Jak nierozpoznane ADHD może wpływać na leczenie uzależnienia?
Nierozpoznane ADHD może utrudniać korzystanie z terapii, nawet gdy pacjent jest zmotywowany do zmiany.
Osoba z ADHD może mieć trudność z:
regularnym przychodzeniem na spotkania,
zapamiętywaniem zaleceń,
wykonywaniem zadań terapeutycznych,
przewidywaniem sytuacji wysokiego ryzyka,
planowaniem dnia i tworzeniem stabilnej rutyny,
zatrzymaniem impulsywnej decyzji o powrocie do substancji,
korzystaniem z poznanych strategii w momencie silnego napięcia.
Z zewnątrz zachowania te mogą zostać błędnie ocenione jako brak motywacji, lekceważenie leczenia albo niechęć do współpracy. Tymczasem ich źródłem mogą być zaburzenia funkcji wykonawczych charakterystyczne dla ADHD.
Międzynarodowy konsensus dotyczący współwystępowania ADHD i uzależnień wskazuje, że ADHD wiąże się z wcześniejszym początkiem oraz cięższym przebiegiem uzależnienia, a także z gorszymi efektami leczenia. Eksperci rekomendują przeprowadzanie badań przesiewowych w kierunku ADHD wśród osób korzystających z leczenia uzależnień. (PubMed)
Czy każda osoba z uzależnieniem powinna zostać przebadana pod kątem ADHD?
Ze względu na wysoką częstość współwystępowania obu problemów zasadne jest, aby podczas leczenia uzależnienia przynajmniej rozważyć wykonanie badania przesiewowego w kierunku ADHD.
Badanie przesiewowe nie jest jednak równoznaczne z diagnozą. Dodatni wynik kwestionariusza powinien prowadzić do dokładniejszej oceny przeprowadzonej przez osobę posiadającą odpowiednie kwalifikacje.
Proces diagnostyczny powinien obejmować między innymi:
analizę objawów obecnych w dorosłości,
ocenę funkcjonowania w dzieciństwie,
ustalenie, czy objawy występowały przed rozpoczęciem używania substancji,
diagnostykę różnicową,
ocenę wpływu uzależnienia i abstynencji na funkcje poznawcze,
analizę współwystępujących zaburzeń psychicznych.
W diagnostyce można wykorzystywać między innymi kwestionariusze przesiewowe oraz ustrukturyzowane wywiady, takie jak DIVA-5. Żadne pojedyncze narzędzie nie powinno jednak zastępować pełnej oceny klinicznej.
Czy ADHD można diagnozować podczas leczenia uzależnienia?
Tak, ale moment rozpoczęcia pełnej diagnostyki powinien być dobierany indywidualnie.
Nie zawsze trzeba czekać wiele miesięcy na zakończenie leczenia uzależnienia. Jednocześnie diagnozy nie powinno się opierać wyłącznie na objawach obserwowanych podczas zatrucia, intensywnego używania substancji lub ostrego zespołu abstynencyjnego.
Specjalista może rozpocząć zbieranie wywiadu wcześniej, a następnie obserwować, które trudności utrzymują się po ustabilizowaniu stanu pacjenta. Szczególnie istotne są informacje dotyczące dzieciństwa, okresu szkolnego oraz funkcjonowania przed rozwojem uzależnienia.
Czy rozpoznanie ADHD zmienia sposób leczenia uzależnienia?
Rozpoznanie ADHD może pomóc lepiej zrozumieć przyczyny wcześniejszych niepowodzeń i dostosować terapię do rzeczywistych potrzeb pacjenta.
Leczenie może wymagać większego nacisku na:
organizację codziennego funkcjonowania,
planowanie i przypominanie,
rozpoznawanie impulsywnych decyzji,
regulację emocji,
ograniczenie przeciążenia,
tworzenie prostych i powtarzalnych procedur,
zapobieganie nawrotom z uwzględnieniem objawów ADHD.
Międzynarodowe rekomendacje wskazują, że w przypadku współwystępowania ADHD i uzależnienia oba problemy powinny być traktowane w sposób zintegrowany. Samo leczenie uzależnienia bez uwzględnienia ADHD może nie usuwać części mechanizmów zwiększających ryzyko nawrotu. (PubMed)
Nie oznacza to, że każda osoba z uzależnieniem i ADHD powinna otrzymać takie samo leczenie farmakologiczne. Decyzja dotycząca leków wymaga indywidualnej oceny psychiatrycznej, uwzględniającej rodzaj uzależnienia, aktualny etap leczenia, stan psychiczny, choroby współistniejące oraz ryzyko niewłaściwego stosowania preparatu.
ADHD i uzależnienie – podsumowanie
Badania pokazują, że ADHD może występować u około 21–23% osób leczonych z powodu zaburzeń związanych z używaniem substancji. Oznacza to, że problem może dotyczyć mniej więcej co piątego, a według części badań nawet niemal co czwartego pacjenta. (PubMed Central (PMC))
Tak wysoki odsetek wskazuje, że ocena objawów ADHD powinna być ważnym elementem leczenia uzależnień. Szczególną uwagę warto zwrócić na pacjentów, którzy mimo podejmowanego leczenia wielokrotnie wracają do substancji, mają trudność z realizowaniem zaleceń, działają impulsywnie lub przez całe życie zmagali się z problemami z koncentracją, organizacją i regulacją emocji.
Rozpoznanie ADHD nie usprawiedliwia zachowań związanych z uzależnieniem, ale może pomóc zrozumieć część mechanizmów, które do niego doprowadziły i utrudniają zdrowienie. Dzięki temu możliwe jest stworzenie bardziej dopasowanego i skutecznego planu leczenia.
Artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnozy ani konsultacji ze specjalistą.
Zastanawiasz się, czy diagnostyka ADHD online będzie odpowiednia dla Ciebie?
W UADHD prowadzimy kompleksową diagnostykę ADHD u dorosłych również w formie online. Proces obejmuje szczegółowy wywiad kliniczny, analizę historii życia oraz ocenę objawów zgodnie z aktualnymi standardami diagnostycznymi. Jeśli chcesz dowiedzieć się, jak wygląda diagnostyka i zadać pytania przed rozpoczęciem procesu, skorzystaj z formularza „Szybki kontakt”.
Źródła naukowe
Rohner H., Gaspar N., Philipsen A., Schulze M. (2023). Prevalence of Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) among Substance Use Disorder (SUD) Populations: Meta-Analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(2), 1275.
Van Emmerik-van Oortmerssen K. i wsp. (2012). Prevalence of attention-deficit hyperactivity disorder in substance use disorder patients: A meta-analysis and meta-regression analysis. Drug and Alcohol Dependence, 122(1–2), 11–19.
Crunelle C.L. i wsp. (2018). International Consensus Statement on Screening, Diagnosis and Treatment of Substance Use Disorder Patients with Comorbid Attention Deficit/Hyperactivity Disorder. European Addiction Research, 24(1), 43–51.