„Wiem, co powinienem zrobić. Problem w tym, że kiedy przychodzi ten moment, po prostu tego nie robię”.
To zdanie dobrze pokazuje problem, który może pojawiać się podczas terapii uzależnień.
Pacjent potrafi podczas sesji bardzo dokładnie opowiedzieć o mechanizmie własnego uzależnienia.
Wie, jakie sytuacje zwiększają ryzyko powrotu do używania.
Rozpoznaje swoje wyzwalacze.
Ma przygotowany plan.
Wie, do kogo zadzwonić.
Potrafi wymienić strategie, które powinien zastosować.
A kilka dni później pojawia się silna emocja, impuls, konflikt, okazja do użycia albo kontakt z substancją i cała wiedza, która podczas terapii wydawała się oczywista, nie zostaje wykorzystana w odpowiednim momencie.
Dlaczego?
Odpowiedzi może być wiele. Uzależnienie jest złożonym zaburzeniem, a na jego przebieg i ryzyko nawrotu wpływa wiele czynników. Nie każde niewykonanie zalecenia terapeutycznego, impulsywna decyzja czy przerwanie terapii powinno prowadzić do podejrzenia ADHD.
Istnieje jednak grupa pacjentów, u których warto zadać dodatkowe pytanie:
czy trudność polega wyłącznie na uzależnieniu, czy część problemów związanych z kontrolą zachowania, uwagą, organizacją i funkcjami wykonawczymi była obecna znacznie wcześniej?
To pytanie jest istotne, ponieważ ADHD i zaburzenia związane z używaniem substancji często współwystępują. Międzynarodowy konsensus dotyczący ADHD i SUD zwraca uwagę nie tylko na wysoką częstość ADHD w populacji osób leczonych z powodu uzależnień, ale również na cięższy przebieg zaburzeń używania substancji i gorsze wyniki leczenia w przypadku ich współwystępowania.
Problem może być dodatkowo trudny do zauważenia, ponieważ niektóre zachowania pacjenta można interpretować na wiele sposobów.
Zapomniał o spotkaniu – nie zależy mu?
Nie wykonał zadania – nie angażuje się?
Kolejny raz nie zrealizował ustalonego planu – nie ma motywacji?
Pod wpływem silnej emocji zrobił coś, czego chwilę później żałował – nie wykorzystuje tego, czego nauczył się podczas terapii?
Czasami rzeczywiście przyczyna może być właśnie taka.
Ale jeżeli podobny wzorzec trudności występował jeszcze przed rozwojem uzależnienia i można odnaleźć go już w okresie rozwojowym, trzeba rozważyć również inne wyjaśnienie.
Jednym z nich może być ADHD.
Nierozpoznane ADHD w terapii uzależnień – kiedy problem wygląda jak „brak motywacji”
W terapii uzależnień motywacja ma ogromne znaczenie.
Jednocześnie samo stwierdzenie, że pacjent „nie jest wystarczająco zmotywowany”, nie zawsze wyjaśnia, dlaczego nie realizuje tego, co wcześniej zaplanował.
To szczególnie istotne u osób z ADHD.
Pacjent może chcieć zmiany.
Może rozumieć konsekwencje używania.
Może naprawdę nie chcieć wrócić do substancji.
A jednocześnie może mieć trudności z funkcjami potrzebnymi do tego, żeby zamienić zamiar w konkretne działanie.
„Wie, co powinien zrobić, ale tego nie robi”
To jedna z ważniejszych różnic, które warto zauważyć.
Wiedza nie jest tym samym co wykonanie.
Można wiedzieć:
„Kiedy pojawia się głód, powinienem zadzwonić do terapeuty”.
„Nie powinienem spotykać się z osobami, z którymi wcześniej używałem”.
„Jeżeli zaczynam się nakręcać emocjonalnie, powinienem zatrzymać się i wykorzystać poznaną strategię”.
Problem polega na tym, że w realnej sytuacji trzeba jeszcze przypomnieć sobie o strategii, zahamować automatyczną reakcję, przewidzieć konsekwencje i rozpocząć inne zachowanie.
To angażuje między innymi funkcje wykonawcze.
A właśnie trudności w tym obszarze są często obserwowane w ADHD.
Dlatego w przypadku niektórych pacjentów pytanie:
„Dlaczego znowu tego nie zrobiłeś?”
może być mniej użyteczne niż:
„Co dokładnie wydarzyło się pomiędzy pojawieniem się impulsu a podjęciem decyzji?”
ADHD i funkcje wykonawcze w procesie terapii
Funkcje wykonawcze pozwalają człowiekowi organizować zachowanie wokół celu.
Potrzebujemy ich, żeby zaplanować działanie, utrzymać istotne informacje w pamięci roboczej, kontrolować reakcję, zmienić strategię, kiedy poprzednia nie działa, oraz doprowadzić rozpoczęte zadanie do końca.
W terapii uzależnień korzystamy z nich właściwie bez przerwy.
Pacjent ma pamiętać o terminie spotkania.
Wykonać zadanie pomiędzy sesjami.
Obserwować własne zachowanie.
Rozpoznać sytuację wysokiego ryzyka.
Przypomnieć sobie poznaną wcześniej strategię.
Zahamować automatyczną reakcję.
Zrobić coś innego niż dotychczas.
Jeżeli ADHD wiąże się u konkretnej osoby z istotnymi trudnościami wykonawczymi, część standardowych wymagań terapii może być dla niej trudniejsza do realizowania w praktyce.
Nie dlatego, że nie rozumie terapii.
I niekoniecznie dlatego, że nie chce się zmienić.
Problem może dotyczyć wykonania właściwego działania we właściwym momencie.
Zapominanie o sesjach i zadaniach – zawsze brak zaangażowania?
Pacjent trzeci raz zapomina przynieść dzienniczek.
Nie wykonał zadania między sesjami.
Spóźnił się.
Nie pamięta, co dokładnie ustalono tydzień wcześniej.
Z punktu widzenia terapeuty łatwo może pojawić się interpretacja:
„Nie angażuje się”.
Czasami będzie ona trafna.
Ale u osoby z ADHD podobne trudności mogą wynikać również z problemów z organizacją, pamięcią roboczą, zarządzaniem czasem czy rozpoczynaniem działania.
To nie oznacza, że diagnoza ADHD zwalnia pacjenta z odpowiedzialności za uczestniczenie w terapii.
Zmienia jednak pytanie terapeutyczne.
Zamiast wyłącznie:
„Dlaczego tego nie zrobiłeś?”
można również zapytać:
„Jak zorganizować to zadanie, żeby zwiększyć prawdopodobieństwo, że rzeczywiście zostanie wykonane?”
Być może zadanie wymaga podzielenia na mniejsze części.
Być może potrzebny jest konkretny termin.
Przypomnienie.
Zapisanie ustalenia jeszcze podczas sesji.
Albo sprawdzenie na początku kolejnego spotkania, co rzeczywiście udało się wdrożyć.
Impuls może pojawić się szybciej niż strategia terapeutyczna
Jednym z kluczowych objawów ADHD jest impulsywność.
W kontekście uzależnienia ma ona szczególne znaczenie, ponieważ część zachowań związanych z używaniem substancji może rozgrywać się w bardzo krótkim czasie.
Pojawia się bodziec.
Myśl.
Emocja.
Okazja.
Kontakt z osobą, z którą wcześniej się używało.
I decyzja zostaje podjęta, zanim odległe konsekwencje zdążą nabrać odpowiedniej siły.
Nie oznacza to, że każdy nawrót osoby z ADHD jest konsekwencją impulsywności.
Pokazuje jednak, dlaczego sama znajomość strategii zapobiegania nawrotom może czasami nie wystarczyć.
Strategia musi być jeszcze dostępna w momencie, w którym jest potrzebna.
Natychmiastowa nagroda może konkurować z odległym celem
W poprzednich artykułach pisaliśmy o dyskontowaniu odroczonej nagrody.
Ten mechanizm ma również znaczenie w kontekście uzależnienia.
Abstynencja często wiąże się z korzyściami, które narastają w czasie:
poprawą zdrowia,
odbudową relacji,
stabilizacją finansową,
powrotem do pracy,
większym poczuciem kontroli nad własnym życiem.
Substancja może natomiast oferować efekt natychmiastowy.
Zmianę samopoczucia.
Pobudzenie.
Ulgę.
Odcięcie od emocji.
Przyjemność.
Zmniejszenie napięcia.
Właśnie dlatego procesy związane z odraczaniem nagrody mogą być istotne dla zrozumienia zachowania części pacjentów z ADHD i uzależnieniem.
Nie oznacza to oczywiście, że uzależnienie można wyjaśnić wyłącznie „potrzebą szybkiej nagrody”. Mechanizmy uzależnienia są znacznie bardziej złożone.
Regulacja emocji – kiedy substancja daje bardzo szybką zmianę stanu
Kolejnym obszarem są emocje.
U części osób z ADHD obserwuje się istotne trudności z ich regulowaniem.
Silne pobudzenie emocjonalne może pojawić się szybko, a powrót do równowagi może wymagać czasu.
Jeżeli przez lata substancja była skutecznym – choć destrukcyjnym – sposobem zmiany stanu emocjonalnego, sama wiedza:
„Nie powinienem używać”
może okazać się niewystarczająca.
W terapii potrzebne jest wtedy nie tylko usunięcie substancji, ale również rozwijanie alternatywnych sposobów regulowania napięcia, frustracji, złości, nudy czy przeciążenia.
Jednocześnie trzeba zachować ostrożność wobec popularnego określenia „samoleczenie ADHD substancjami”.
Nie każda osoba z ADHD używa substancji po to, żeby regulować objawy ADHD, a uzależnienie nie ma jednej przyczyny.
Czy pacjent naprawdę jest „trudny” i „niezmotywowany”?
To być może najważniejsze pytanie w tej części artykułu.
Pacjent z nierozpoznanym ADHD może przez lata słyszeć:
„Musisz bardziej się postarać”.
„Musisz być bardziej systematyczny”.
„Przecież ustaliliśmy to tydzień temu”.
„Znowu nie zrobiłeś zadania”.
„Skoro wróciłeś do używania, widocznie nie byłeś jeszcze gotowy”.
Czasami podobne komunikaty mogą trafnie opisywać określony fragment sytuacji.
Ale czasami mogą pomijać istotną część obrazu.
Jeżeli problemy z organizacją, impulsywnością, pamiętaniem, realizowaniem planów czy regulacją zachowania były obecne na długo przed rozwojem uzależnienia, warto zastanowić się, czy nie wymagają osobnej diagnostyki.
Rozpoznanie ADHD nie powinno oznaczać:
„To wszystko przez ADHD”.
Powinno raczej prowadzić do pytania:
„Czy leczymy wszystkie istotne problemy, które wpływają na możliwość utrzymania zmiany?”
Co mówią badania?
Międzynarodowy konsensus dotyczący ADHD u pacjentów z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji wskazuje, że współwystępowanie ADHD i SUD wiąże się m.in. z wcześniejszym początkiem używania substancji, cięższym przebiegiem zaburzenia oraz gorszymi wynikami leczenia. Autorzy podkreślają dlatego znaczenie rutynowego screeningu ADHD w placówkach leczenia uzależnień oraz rozpoczęcia diagnostyki, kiedy pojawia się uzasadnione podejrzenie ADHD.
Warto przy tym pamiętać, że samo współwystępowanie ADHD i uzależnienia nie dowodzi, że ADHD spowodowało uzależnienie albo konkretny nawrót. Badania pokazują podwyższone ryzyko i bardziej złożony przebieg kliniczny na poziomie grupowym. W przypadku konkretnego pacjenta nadal konieczna jest indywidualna ocena.
Leczenie uzależnienia nie przynosi oczekiwanych efektów?
Jeżeli mimo kolejnych prób leczenia powtarzają się trudności z impulsywnością, organizacją, realizowaniem planów, koncentracją czy regulacją zachowania, warto przyjrzeć się ich historii.
Szczególnie istotne jest pytanie, czy podobne problemy występowały już przed rozwojem uzależnienia i były obecne w dzieciństwie lub okresie dorastania.
Nierozpoznane ADHD może być jednym z czynników komplikujących leczenie, ale odpowiedzi nie daje pojedynczy test ani lista objawów. Potrzebna jest diagnostyka uwzględniająca zarówno ADHD, jak i historię używania substancji oraz inne możliwe przyczyny trudności.
→ Kliknij tutaj: diagnoza ADHD w UADHD
Dlaczego leczenie ADHD i uzależnienia warto ze sobą integrować?
Jeżeli u jednej osoby współwystępują ADHD i zaburzenie związane z używaniem substancji, leczenie wyłącznie jednego problemu może nie odpowiadać na wszystkie trudności wpływające na jej codzienne funkcjonowanie.
Terapia uzależnienia może pomóc pacjentowi rozpoznawać wyzwalacze, zmieniać utrwalone schematy zachowania, radzić sobie z głodem substancji czy budować strategie zapobiegania nawrotom.
Ale jeżeli jednocześnie pozostają znaczące objawy ADHD – problemy z organizacją, impulsywnością, zarządzaniem czasem, pamięcią roboczą czy regulowaniem uwagi – mogą one nadal utrudniać wykorzystywanie zdobytych podczas terapii umiejętności w codziennym życiu.
Dlatego coraz częściej mówi się nie o wyborze:
„leczymy ADHD albo uzależnienie”,
ale o potrzebie uwzględnienia obu zaburzeń w jednym planie leczenia.
Samo leczenie uzależnienia nie zawsze odpowiada na trudności związane z ADHD
Wyobraźmy sobie pacjenta, który po kilku miesiącach terapii znacznie lepiej rozumie swoje uzależnienie.
Nie używa substancji.
Rozpoznaje sytuacje ryzyka.
Relacje zaczynają się poprawiać.
A mimo to nadal:
notorycznie odkłada obowiązki,
zapomina o ważnych terminach,
ma ogromne problemy z organizacją,
nie potrafi rozpocząć monotonnych zadań,
często działa pod wpływem impulsu,
przeskakuje pomiędzy aktywnościami,
nie kończy tego, co rozpoczął.
Może wtedy pojawić się przekonanie:
„Przecież nie używam. Dlaczego moje życie nadal jest takim chaosem?”
Jeżeli część tych trudności wynika z ADHD, sama abstynencja nie musi spowodować ich ustąpienia.
I odwrotnie – samo rozpoznanie i leczenie ADHD nie jest leczeniem uzależnienia.
Jeżeli występują dwa zaburzenia, każde z nich wymaga odpowiedniego uwzględnienia.
Czy najpierw trzeba „wyleczyć uzależnienie”, a dopiero później ADHD?
To jedno z najważniejszych pytań praktycznych.
Przez lata można było spotkać się z podejściem:
„Najpierw uporządkuj uzależnienie, później będziemy zajmować się ADHD”.
Problem polega na tym, że u części pacjentów objawy ADHD mogą wpływać właśnie na zdolność uczestniczenia w leczeniu uzależnienia.
Międzynarodowy konsensus dotyczący współwystępowania ADHD i SUD rekomenduje, aby niepotrzebnie nie odkładać leczenia ADHD i – po odpowiedniej ocenie – integrować leczenie obu zaburzeń możliwie wcześnie.
Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent powinien otrzymać diagnozę i rozpocząć leczenie ADHD natychmiast, niezależnie od aktualnego stanu.
Aktywne używanie substancji, zatrucie, objawy odstawienne czy inne problemy psychiczne mogą utrudniać wiarygodną ocenę objawów ADHD. Diagnostyka wymaga więc uwzględnienia historii funkcjonowania przed rozpoczęciem problemowego używania substancji oraz przebiegu objawów w okresach abstynencji.
Terapia może wymagać większej zewnętrznej struktury
Jeżeli wiemy, że pacjent ma ADHD, część interwencji można dostosować do jego sposobu funkcjonowania.
Nie musi to oznaczać tworzenia zupełnie nowej terapii.
Czasami potrzebne są bardzo konkretne zmiany.
Zamiast:
„Do następnej sesji proszę obserwować sytuacje ryzyka”
bardziej użyteczne może być:
„Przez najbliższy tydzień po każdej sytuacji silnego głodu zapisz trzy rzeczy: gdzie byłeś, co czułeś i co zrobiłeś”.
Zamiast dużego zadania – kilka krótkich etapów.
Zamiast ustalenia, które trzeba zapamiętać – zapisanie go podczas sesji.
Zamiast odległego celu – terminy pośrednie.
Zamiast omawiania pięciu nowych strategii jednocześnie – wybranie jednej lub dwóch, które pacjent rzeczywiście przećwiczy pomiędzy spotkaniami.
Pomocne mogą być również przypomnienia, checklisty, kalendarze i inne formy zewnętrznego wspierania organizacji.
Nie chodzi o obniżanie wymagań.
Chodzi o zwiększenie prawdopodobieństwa, że umiejętność wypracowana podczas terapii zostanie wykorzystana poza gabinetem.
Wiedza o ADHD może zmienić sposób interpretowania zachowania pacjenta
Rozpoznanie ADHD może mieć jeszcze jedno znaczenie.
Pozwala inaczej przyjrzeć się zachowaniom, które wcześniej automatycznie interpretowano jako brak współpracy.
Pacjent nie wykonał zadania.
Zamiast od razu zakładać:
„Nie chciał”
można sprawdzić:
„Czy pamiętał?”
„Czy wiedział, od czego zacząć?”
„Czy zadanie było wystarczająco konkretne?”
„Czy zaplanował moment jego wykonania?”
„Co wydarzyło się pomiędzy decyzją, że je zrobi, a kolejną sesją?”
To nie oznacza rezygnacji z odpowiedzialności pacjenta.
Wręcz przeciwnie.
Jeżeli wiemy, jaki mechanizm utrudnia wykonanie zadania, możemy budować bardziej skuteczne sposoby radzenia sobie z nim.
Czy leczenie ADHD może poprawić wyniki leczenia uzależnienia?
Tutaj potrzebna jest ostrożność.
Leczenie ADHD u osoby ze współwystępującym zaburzeniem używania substancji może zmniejszać objawy samego ADHD. Nie oznacza to jednak automatycznie, że samo leczenie ADHD spowoduje ustąpienie uzależnienia.
Wyniki badań dotyczących wpływu farmakoterapii ADHD na samo używanie substancji są bardziej złożone.
Dlatego nie można powiedzieć:
„Wyleczymy ADHD i uzależnienie zniknie”.
Nie można również przyjąć przeciwnego założenia:
„Skoro pacjent jest uzależniony, nie ma sensu leczyć ADHD”.
Bardziej uzasadnione jest podejście, w którym oba problemy są oceniane i leczone, a plan postępowania uwzględnia indywidualną sytuację pacjenta, rodzaj używanych substancji, aktualny stan kliniczny i ryzyko związane z leczeniem.
A co z lekami na ADHD u osoby z historią uzależnienia?
To pytanie często budzi szczególne obawy, ponieważ część leków stosowanych w ADHD należy do psychostymulantów.
Historia uzależnienia nie oznacza jednak automatycznie, że farmakologiczne leczenie ADHD jest niemożliwe.
Jednocześnie nie jest to decyzja, którą można podejmować według jednej zasady dla wszystkich pacjentów.
Lekarz powinien uwzględnić między innymi aktualne używanie substancji, rodzaj uzależnienia, ryzyko niewłaściwego stosowania leku, stan psychiczny pacjenta oraz dostępne możliwości terapeutyczne.
Międzynarodowe rekomendacje zwracają uwagę m.in. na znaczenie preparatów o przedłużonym uwalnianiu, gdy stosowane są stymulanty, ponieważ mogą wiązać się z mniejszym potencjałem niewłaściwego używania niż preparaty szybko działające.
Ostateczna decyzja dotycząca farmakoterapii zawsze należy jednak do lekarza i wymaga indywidualnej oceny.
Zintegrowane leczenie nie oznacza „wszystko naraz”
Integracja leczenia nie oznacza, że pacjent musi jednocześnie rozpocząć kilka terapii, przyjmować leki i zmienić wszystkie obszary swojego życia.
Chodzi raczej o to, aby specjaliści wiedzieli o obu zaburzeniach i uwzględniali ich wzajemny wpływ.
Terapeuta uzależnień powinien wiedzieć, że pacjent ma ADHD.
Specjalista prowadzący leczenie ADHD powinien znać historię uzależnienia.
Lekarz powinien wiedzieć o aktualnym lub wcześniejszym używaniu substancji.
A strategie terapeutyczne powinny być możliwe do zastosowania przez konkretną osobę w jej codziennym życiu.
To szczególnie ważne, ponieważ objawy ADHD nie znikają tylko dlatego, że pacjent rozpoczął terapię uzależnienia.
ADHD nie może wyjaśniać wszystkiego
Rozpoznanie ADHD może być bardzo ważnym elementem leczenia.
Może jednak pojawić się również ryzyko przeciwnego błędu.
„Nie zrobiłem tego, bo mam ADHD”.
„Wróciłem do używania przez ADHD”.
„Nie mogę się zorganizować, bo mam ADHD”.
Diagnoza powinna pomagać lepiej rozumieć mechanizmy zachowania i skuteczniej nad nimi pracować, a nie stawać się uniwersalnym wyjaśnieniem wszystkich trudności.
ADHD może zwiększać podatność na pewne problemy.
Nie odbiera jednak człowiekowi możliwości uczenia się nowych strategii, korzystania z terapii i podejmowania odpowiedzialności za własne zachowanie.
Najważniejsze pytanie brzmi więc nie:
„Czy za wszystko odpowiada ADHD?”
ale:
„Czy nieuwzględnienie ADHD pozostawia poza terapią mechanizmy, które mają znaczenie dla utrzymania zmiany?”
Co mówią badania?
Międzynarodowy konsensus dotyczący ADHD i zaburzeń związanych z używaniem substancji rekomenduje zintegrowane leczenie ADHD i SUD, zamiast pozostawiania jednego z zaburzeń bez odpowiedniej interwencji. Eksperci wskazują, że leczenie ADHD należy rozpoczynać możliwie szybko po odpowiednim rozpoznaniu, a postępowanie powinno obejmować zarówno leczenie farmakologiczne, gdy jest wskazane, jak i interwencje psychologiczne ukierunkowane na ADHD oraz uzależnienie.
Ważnym źródłem są również nowsze rekomendacje kliniczne dotyczące farmakologicznego i psychologicznego leczenia pacjentów ze współwystępującym ADHD i zaburzeniem używania substancji. Autorzy przeanalizowali dostępne badania i podkreślają, że skuteczność leczenia objawów ADHD i skuteczność w ograniczaniu używania substancji to dwa różne wyniki terapeutyczne. Lek może pomagać w zakresie ADHD, nie powodując automatycznie poprawy samego SUD.
Takie podejście jest istotne również z punktu widzenia terapii: rozpoznanie ADHD nie zastępuje leczenia uzależnienia, a leczenie uzależnienia nie powinno automatycznie oznaczać pomijania klinicznie istotnego ADHD.
Zobacz także
Czy ADHD może być przyczyną niepowodzeń w leczeniu uzależnienia?
ADHD i dopamina – dlaczego mózg osób z ADHD szuka natychmiastowej nagrody?
Najczęściej zadawane pytania o ADHD i skuteczność terapii uzależnień
Czy nierozpoznane ADHD może utrudniać terapię uzależnienia?
Tak. U części pacjentów objawy ADHD mogą utrudniać korzystanie z terapii i przenoszenie poznanych strategii do codziennego życia. Problemy z impulsywnością, organizacją, pamięcią roboczą, planowaniem czy regulacją emocji mogą sprawiać, że pacjent wie, co powinien zrobić, ale ma trudność z zastosowaniem tej wiedzy w odpowiednim momencie. Nie oznacza to jednak, że ADHD odpowiada za każde niepowodzenie w terapii.
Czy ADHD zwiększa ryzyko nawrotu uzależnienia?
Współwystępowanie ADHD i zaburzeń związanych z używaniem substancji wiąże się z bardziej złożonym przebiegiem klinicznym i gorszymi wynikami leczenia na poziomie grupowym. Nie można jednak powiedzieć, że konkretny nawrót został spowodowany przez ADHD. Na ryzyko nawrotu wpływa wiele czynników biologicznych, psychologicznych, społecznych i środowiskowych.
Czy niewykonywanie zadań terapeutycznych może wynikać z ADHD?
Może, ale nie musi. Osoba z ADHD może mieć trudności z zapamiętaniem zadania, rozpoczęciem go, podzieleniem na etapy, zaplanowaniem czasu lub doprowadzeniem działania do końca. Dlatego niewykonanie zadania nie zawsze musi oznaczać brak motywacji. Warto sprawdzić, co konkretnie uniemożliwiło pacjentowi realizację wcześniejszego planu.
Czy problemy z koncentracją podczas terapii oznaczają ADHD?
Nie. Trudności z koncentracją mogą wynikać również z działania lub odstawienia substancji, problemów ze snem, depresji, lęku, przewlekłego stresu oraz innych problemów psychicznych i zdrowotnych. W diagnostyce ADHD istotne jest ustalenie, czy charakterystyczne trudności były obecne już w okresie rozwojowym, a nie pojawiły się dopiero wraz z uzależnieniem.
Czy można diagnozować ADHD u osoby uzależnionej?
Tak. Zaburzenie związane z używaniem substancji nie wyklucza możliwości przeprowadzenia diagnostyki ADHD. Proces może być jednak bardziej złożony, szczególnie podczas aktywnego używania, zatrucia lub odstawienia. Ważne jest odtworzenie historii funkcjonowania pacjenta, w tym objawów występujących przed rozwojem uzależnienia i – jeśli to możliwe – funkcjonowania w okresach abstynencji.
Czy trzeba najpierw osiągnąć abstynencję, żeby diagnozować ADHD?
Nie istnieje prosta zasada, według której każda osoba musi najpierw osiągnąć długotrwałą abstynencję, a dopiero później może rozpocząć diagnostykę ADHD. Aktualny stan pacjenta musi jednak pozwalać na wiarygodną ocenę objawów. Aktywne używanie substancji lub objawy odstawienne mogą utrudniać diagnostykę i wymagają uwzględnienia przez specjalistę.
Czy ADHD i uzależnienie można leczyć jednocześnie?
Tak. Międzynarodowe rekomendacje wskazują na zasadność zintegrowanego podejścia do współwystępującego ADHD i zaburzenia używania substancji. Nie oznacza to identycznego planu dla każdego pacjenta. Kolejność i intensywność poszczególnych interwencji powinny zależeć od aktualnego stanu klinicznego, rodzaju używanej substancji, nasilenia obu zaburzeń i indywidualnego ryzyka.
Czy leczenie ADHD może zmniejszyć ryzyko używania substancji?
Leczenie ADHD może poprawiać objawy ADHD również u części pacjentów ze współwystępującym zaburzeniem używania substancji. Nie należy jednak utożsamiać poprawy objawów ADHD z automatycznym wyleczeniem uzależnienia. Wyniki badań dotyczące wpływu farmakoterapii ADHD na samo używanie substancji są bardziej złożone, dlatego oba problemy powinny być odpowiednio leczone.
Czy osoba z historią uzależnienia może przyjmować leki na ADHD?
Historia uzależnienia nie oznacza automatycznie, że farmakoterapia ADHD jest niemożliwa. Decyzja wymaga jednak indywidualnej oceny lekarskiej. Znaczenie mają m.in. aktualne używanie substancji, rodzaj uzależnienia, ryzyko niewłaściwego stosowania leków oraz inne problemy zdrowotne i psychiczne pacjenta.
Jak można dostosować terapię uzależnienia do osoby z ADHD?
U części pacjentów pomocna może być większa zewnętrzna struktura terapii: konkretne i krótsze zadania, dzielenie dużych celów na etapy, pisemne ustalenia, przypomnienia, checklisty, terminy pośrednie oraz regularne sprawdzanie wdrażania strategii. Dostosowanie terapii nie oznacza zmniejszenia odpowiedzialności pacjenta – ma zwiększyć szansę, że poznane strategie rzeczywiście zostaną zastosowane w codziennym życiu.
Literatura
Crunelle C.L. i wsp. (2018). International Consensus Statement on Screening, Diagnosis and Treatment of Substance Use Disorder Patients with Comorbid Attention Deficit/Hyperactivity Disorder. European Addiction Research, 24(1), 43–51.
Cunill R. i wsp. (2022). Clinical practice guideline on pharmacological and psychological management of adult patients with attention deficit and hyperactivity disorder and comorbid substance use. Adicciones, 34(2), 168–178.
van de Glind G. i wsp. (2014). The International ADHD in Substance Use Disorders Prevalence (IASP) study: background, methods and study population. International Journal of Methods in Psychiatric Research, 23(3), 257–270.
van Emmerik-van Oortmerssen K. i wsp. (2012). Prevalence of attention-deficit hyperactivity disorder in substance use disorder patients: a meta-analysis and meta-regression analysis. Drug and Alcohol Dependence, 122(1–2), 11–19.
Young J.T. i wsp. (2015). Attention deficit hyperactivity disorder and substance use: A systematic review and meta-analysis. PLoS ONE, 10(7), e0129219.
Wilens T.E. (2004). Impact of ADHD and its treatment on substance abuse in adults. Journal of Clinical Psychiatry, 65(Suppl 3), 38–45.
Wilens T.E., Morrison N.R. (2011). The intersection of attention-deficit/hyperactivity disorder and substance abuse. Current Opinion in Psychiatry, 24(4), 280–285.
Faraone S.V. i wsp. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.
Kooij J.J.S. i wsp. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry, 56, 14–34.
Diagnostyka i postępowanie terapeutyczne u dorosłych z ADHD. Rekomendacje Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i koalicji organizacji na rzecz osób z ADHD – aktualizacja 2025.