Rozpoznanie ADHD u osoby, która zmaga się jednocześnie z uzależnieniem lub przebyła je w przeszłości, często rodzi wiele pytań. Jedno z najczęściej zadawanych brzmi: czy można bezpiecznie stosować leki psychostymulujące u osoby, która była uzależniona?
Obawy są zrozumiałe. Lisdeksamfetamina należy do grupy leków psychostymulujących i jest stosowana w leczeniu ADHD u dorosłych oraz dzieci. Dla wielu pacjentów i ich bliskich sama informacja, że lek wpływa na układ dopaminowy, budzi niepokój. Pojawiają się pytania, czy leczenie nie zwiększy ryzyka nawrotu uzależnienia lub nie doprowadzi do rozwoju nowego uzależnienia.
W ostatnich latach opublikowano jednak coraz więcej badań pokazujących, że odpowiedź nie jest tak prosta, jak mogłoby się wydawać. Współczesna psychiatria coraz częściej podkreśla, że nieleczone ADHD również może zwiększać ryzyko nawrotów uzależnienia, a właściwie dobrane leczenie farmakologiczne może poprawiać funkcjonowanie i wspierać proces zdrowienia.
W tym artykule przedstawiamy, czym jest lisdeksamfetamina, czym różni się od innych psychostymulantów oraz co na temat jej stosowania u osób z ADHD i współwystępującymi uzależnieniami mówią aktualne badania naukowe.
Czym jest lisdeksamfetamina i dlaczego różni się od innych leków na ADHD?
Lisdeksamfetamina jest lekiem psychostymulującym stosowanym w leczeniu ADHD. W Polsce jest dostępna pod nazwą handlową Elvanse. Choć należy do tej samej grupy leków co amfetamina, jej sposób działania znacząco różni się od klasycznych preparatów o natychmiastowym uwalnianiu.
Najważniejszą cechą lisdeksamfetaminy jest to, że jest prolekiem. Oznacza to, że sama substancja nie wykazuje pełnej aktywności farmakologicznej. Dopiero po wchłonięciu do organizmu zostaje stopniowo przekształcona w aktywną deksamfetaminę. Proces ten zachodzi głównie we krwinkach czerwonych i nie zależy od szybkości opróżniania żołądka ani od sposobu przyjęcia leku.
Ma to istotne znaczenie kliniczne. W przeciwieństwie do niektórych krótko działających psychostymulantów, lisdeksamfetamina nie powoduje gwałtownego wzrostu stężenia substancji czynnej we krwi. Efekt terapeutyczny rozwija się bardziej stopniowo i utrzymuje się przez wiele godzin.
To właśnie dlatego wielu psychiatrów uważa, że preparaty długo działające mogą być korzystniejsze u części pacjentów z podwyższonym ryzykiem niewłaściwego stosowania leków. Nie oznacza to jednak, że lisdeksamfetamina jest całkowicie pozbawiona potencjału nadużywania. Nadal pozostaje lekiem psychostymulującym i powinna być stosowana wyłącznie zgodnie z zaleceniami lekarza.
Dlaczego temat uzależnienia budzi tyle emocji?
Obawy dotyczące stosowania psychostymulantów u osób z uzależnieniem mają swoje uzasadnienie historyczne. Przez wiele lat sądzono, że leki zwiększające aktywność dopaminy będą automatycznie zwiększały ryzyko nawrotu uzależnienia.
W efekcie wielu pacjentów z ADHD i współwystępującymi zaburzeniami używania substancji przez lata pozostawało bez właściwego leczenia. Część lekarzy unikała przepisywania psychostymulantów, obawiając się ich niewłaściwego stosowania lub rozwoju kolejnego uzależnienia.
Obecnie obraz ten jest znacznie bardziej złożony. Coraz więcej badań wskazuje, że nieleczone ADHD samo w sobie może zwiększać ryzyko impulsywnych zachowań, nawrotów uzależnienia oraz trudności z utrzymaniem abstynencji. Oznacza to, że decyzja o rezygnacji z farmakoterapii nie zawsze chroni pacjenta. W niektórych przypadkach może wręcz utrudniać proces zdrowienia.
📊 Co pokazują badania?
Dotychczas opublikowano stosunkowo niewiele dużych badań dotyczących stosowania lisdeksamfetaminy u osób z jednoczesnym rozpoznaniem ADHD i aktywnego uzależnienia. Dostępne dane sugerują jednak, że lek może skutecznie zmniejszać objawy ADHD również u pacjentów z obciążonym wywiadem uzależnień. Jednocześnie nie ma obecnie dowodów, które pozwalałyby uznać lisdeksamfetaminę za lek zmniejszający samo używanie alkoholu lub narkotyków. Eksperci podkreślają, że farmakoterapia ADHD powinna być elementem kompleksowego leczenia obejmującego również terapię uzależnienia.
Co mówią badania naukowe o lisdeksamfetaminie u osób z ADHD i uzależnieniem?
Choć lisdeksamfetamina jest jednym z najlepiej przebadanych leków w leczeniu ADHD u dorosłych, liczba badań dotyczących jej stosowania u osób ze współwystępującymi zaburzeniami używania substancji (Substance Use Disorder, SUD) jest nadal ograniczona. Wynika to między innymi z faktu, że przez wiele lat pacjenci z aktywnym uzależnieniem byli wykluczani z większości badań klinicznych nad lekami stosowanymi w ADHD.
Oznacza to, że odpowiedź na pytanie, czy lisdeksamfetamina jest bezpieczna u osób z uzależnieniem, nie opiera się na jednym przełomowym badaniu. Zamiast tego korzystamy z danych pochodzących z kilku źródeł: badań nad skutecznością leczenia ADHD, badań obejmujących osoby z historią uzależnień, analiz dotyczących ryzyka nadużywania leków oraz międzynarodowych rekomendacji ekspertów.
Mimo że baza dowodów wciąż się rozwija, można już sformułować kilka istotnych wniosków.
Lisdeksamfetamina skutecznie zmniejsza objawy ADHD
Najmocniejsze dowody dotyczą skuteczności lisdeksamfetaminy w leczeniu ADHD. W licznych badaniach randomizowanych wykazano, że lek poprawia koncentrację, zmniejsza impulsywność oraz ogranicza nadmierną aktywność i trudności z organizacją codziennego funkcjonowania.
Ma to szczególne znaczenie również u osób z uzależnieniem. Im lepiej kontrolowane są objawy ADHD, tym łatwiej korzystać z psychoterapii, utrzymać regularność dnia, planować działania oraz stosować strategie zapobiegania nawrotom.
Warto jednak podkreślić, że poprawa objawów ADHD nie oznacza automatycznie zmniejszenia używania alkoholu czy narkotyków. Uzależnienie jest odrębną chorobą, wymagającą własnego leczenia. Farmakoterapia ADHD może wspierać ten proces, ale go nie zastępuje.
📊 Co pokazują badania?
Duże badania kliniczne potwierdzają wysoką skuteczność lisdeksamfetaminy w zmniejszaniu podstawowych objawów ADHD u dorosłych. Natomiast badania obejmujące osoby z jednoczesnym ADHD i uzależnieniem są nadal nieliczne. Dotychczasowe wyniki sugerują poprawę funkcjonowania związanego z ADHD, jednak nie dostarczają wystarczających dowodów, aby uznać lisdeksamfetaminę za lek leczący samo uzależnienie.
Czy lisdeksamfetamina zmniejsza ryzyko nawrotu uzależnienia?
To jedno z najczęściej zadawanych pytań przez pacjentów i lekarzy.
Obecnie odpowiedź brzmi: nie wiemy tego z całkowitą pewnością.
Dotychczas nie opublikowano dużych badań, które jednoznacznie wykazałyby, że lisdeksamfetamina sama w sobie zmniejsza ryzyko nawrotu uzależnienia u osób z ADHD.
Nie oznacza to jednak, że leczenie nie przynosi korzyści.
Coraz więcej specjalistów zwraca uwagę na inny mechanizm. Dobrze leczone ADHD może ograniczać czynniki, które sprzyjają nawrotom. Mniejsza impulsywność, lepsza organizacja dnia, poprawa regulacji emocji i łatwiejsze korzystanie z psychoterapii mogą pośrednio zmniejszać ryzyko powrotu do używania substancji.
To ważna różnica.
Lisdeksamfetamina nie jest lekiem przeciwuzależnieniowym.
Może jednak pomagać ograniczyć trudności wynikające z ADHD, które u części osób zwiększają podatność na nawrót.
Dlaczego lisdeksamfetamina budzi mniejsze obawy niż niektóre inne psychostymulanty?
Jednym z argumentów często podnoszonych przez psychiatrów jest sposób działania lisdeksamfetaminy.
Ponieważ jest prolekiem, nie działa natychmiast po przyjęciu. Musi zostać przekształcona w organizmie do aktywnej postaci, co powoduje bardziej stopniowy wzrost stężenia deksamfetaminy we krwi.
Dzięki temu działanie leku jest bardziej stabilne i utrzymuje się przez większą część dnia. Z punktu widzenia farmakologii oznacza to również mniejsze ryzyko gwałtownego efektu euforyzującego, który sprzyja nadużywaniu niektórych krótko działających preparatów.
Nie oznacza to jednak, że lisdeksamfetamina jest całkowicie pozbawiona potencjału nadużywania. Nadal jest lekiem psychostymulującym i wymaga odpowiedniego nadzoru medycznego.
W praktyce klinicznej decyzja o jej zastosowaniu zawsze powinna uwzględniać rodzaj uzależnienia, czas utrzymywania abstynencji, aktualny stan psychiczny pacjenta oraz możliwość regularnych kontroli.
📊 Co pokazują badania?
Badania farmakologiczne wskazują, że właściwości lisdeksamfetaminy – jako proleku o stopniowym uwalnianiu aktywnej substancji – mogą wiązać się z mniejszym potencjałem nadużywania w porównaniu z krótko działającymi preparatami amfetaminy. Jednocześnie eksperci podkreślają, że nie zwalnia to z konieczności indywidualnej oceny ryzyka oraz regularnego monitorowania leczenia, szczególnie u osób z aktywnym lub przebytym uzależnieniem.
Przeczytaj także
ADHD u dorosłych – objawy, diagnoza, leczenie i życie z ADHD. Kompletny przewodnik oparty na aktualnej wiedzy naukowej – kompendium wiedzy o ADHD, diagnostyce i możliwościach leczenia.
Co zwiększa ryzyko nawrotu uzależnienia? Najczęstsze czynniki biologiczne i psychologiczne – dlaczego samo odstawienie substancji nie kończy procesu zdrowienia i co zwiększa ryzyko nawrotu.
ADHD i melatonina – dlaczego tak trudno zasnąć, nawet gdy jesteś zmęczony? – o wpływie ADHD na sen oraz znaczeniu prawidłowego leczenia dla funkcjonowania układu nerwowego.
Czy to depresja, czy nierozpoznane ADHD? Objawy, które łatwo pomylić – kiedy trudności z koncentracją, motywacją i energią wynikają z ADHD, a kiedy z innych zaburzeń.
Kiedy lisdeksamfetamina może być dobrym wyborem u osoby z ADHD i uzależnieniem?
Nie istnieje jeden lek odpowiedni dla wszystkich osób z ADHD i współwystępującym uzależnieniem. Decyzja o rozpoczęciu leczenia zawsze powinna być podejmowana indywidualnie, po uwzględnieniu rodzaju używanej substancji, aktualnego stanu pacjenta, przebiegu uzależnienia oraz stopnia nasilenia objawów ADHD.
W praktyce klinicznej psychiatrzy coraz częściej zwracają uwagę, że pozostawienie ciężkich objawów ADHD bez leczenia również niesie ze sobą ryzyko. Trudności z planowaniem, impulsywność, problemy z regulacją emocji czy przewlekłe przeciążenie mogą utrudniać korzystanie z psychoterapii, zwiększać ryzyko nawrotu uzależnienia oraz pogarszać codzienne funkcjonowanie.
Lisdeksamfetamina może być rozważana przede wszystkim u osób, u których:
objawy ADHD znacząco utrudniają funkcjonowanie,
istnieje możliwość regularnych wizyt kontrolnych,
leczenie uzależnienia przebiega równolegle z leczeniem ADHD,
lekarz oceni, że potencjalne korzyści przewyższają możliwe ryzyko.
Jednocześnie należy pamiętać, że farmakoterapia jest tylko jednym z elementów leczenia. Najlepsze efekty osiąga się wtedy, gdy leki są łączone z psychoedukacją, psychoterapią oraz leczeniem zaburzeń współwystępujących.
📊 Co pokazują badania?
Międzynarodowe wytyczne dotyczące leczenia ADHD i zaburzeń używania substancji podkreślają, że współwystępowanie uzależnienia nie powinno automatycznie wykluczać leczenia farmakologicznego ADHD. Kluczowe znaczenie ma indywidualna ocena ryzyka, wybór odpowiedniego preparatu oraz prowadzenie terapii pod stałą opieką lekarza.
Podsumowanie
Lisdeksamfetamina jest jednym z najskuteczniejszych leków stosowanych w leczeniu ADHD. Dzięki temu, że jest prolekiem, działa stopniowo i zapewnia stabilny efekt terapeutyczny przez większość dnia. To właśnie ta właściwość sprawia, że bywa rozważana również u części osób z podwyższonym ryzykiem niewłaściwego stosowania leków.
Obecnie nie ma jednak dowodów, że lisdeksamfetamina leczy uzależnienie lub samodzielnie zmniejsza ryzyko nawrotu. Badania wskazują natomiast, że skuteczne leczenie ADHD może poprawiać funkcjonowanie, zmniejszać impulsywność oraz ułatwiać udział w terapii uzależnienia.
Najważniejszy wniosek płynący z aktualnej wiedzy jest prosty – leczenie ADHD i leczenie uzależnienia nie powinny być traktowane jako dwa oddzielne procesy. Najlepsze efekty osiąga się wtedy, gdy prowadzone są równolegle i wzajemnie się uzupełniają.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy lisdeksamfetamina uzależnia?
Lisdeksamfetamina jest lekiem psychostymulującym, dlatego może być niewłaściwie stosowana. Jednak przyjmowana zgodnie z zaleceniami lekarza, pod regularną kontrolą, jest uznawana za skuteczną i bezpieczną metodę leczenia ADHD. Ze względu na to, że jest prolekiem, działa bardziej stopniowo niż krótko działające preparaty amfetaminy.
Czy osoba po uzależnieniu może przyjmować Elvanse?
Tak, w niektórych przypadkach jest to możliwe. Decyzję zawsze podejmuje psychiatra po ocenie rodzaju uzależnienia, czasu utrzymywania abstynencji, aktualnego stanu psychicznego oraz ryzyka nawrotu.
Czy lisdeksamfetamina zmniejsza ryzyko nawrotu uzależnienia?
Nie ma obecnie wystarczających badań potwierdzających taki efekt. Leczenie ADHD może jednak ograniczać impulsywność, poprawiać regulację emocji i ułatwiać udział w terapii uzależnienia, co pośrednio może wspierać utrzymanie zdrowienia.
Czy lisdeksamfetamina jest bezpieczniejsza od innych psychostymulantów?
Jej właściwości farmakologiczne sprawiają, że aktywna substancja uwalnia się stopniowo, co zmniejsza ryzyko gwałtownego działania. Nie oznacza to jednak, że lek jest całkowicie pozbawiony potencjału nadużywania. Każda decyzja o leczeniu powinna być podejmowana indywidualnie.
Potrzebujesz wsparcia?
Jeśli zmagasz się z ADHD, uzależnieniem lub podejrzewasz współwystępowanie obu tych problemów, nie musisz radzić sobie z tym samodzielnie.
W UADHD pomagamy dorosłym w diagnostyce ADHD, konsultacjach oraz psychoedukacji dotyczącej współwystępujących uzależnień.
➡️ Umów konsultację lub skontaktuj się z nami.
Literatura
Wilens TE, Morrison NR. The intersection of attention-deficit/hyperactivity disorder and substance abuse. Curr Opin Psychiatry. 2011.
Cunill R, Castells X, Tobias A, Capellà D. Pharmacological treatment of ADHD with co-occurring substance use disorders: a systematic review and meta-analysis. J Psychopharmacol.
van Emmerik-van Oortmerssen K, et al. International Consensus Statement on Screening, Diagnosis and Treatment of ADHD in Adults with Substance Use Disorders. Eur Addict Res. 2018.
Heal DJ, Smith SL, Findling RL. Lisdexamfetamine dimesylate: a prodrug stimulant for ADHD. CNS Drugs.
Jasinski DR, Krishnan S. Abuse liability evaluation of lisdexamfetamine. Journal of Psychopharmacology.
Levin FR, Mariani JJ, et al. Badania dotyczące farmakoterapii ADHD u osób z zaburzeniami używania substancji.
Australian ADHD Professionals Association. Australian Evidence-Based Clinical Practice Guideline for ADHD. 2022.