Czym jest paraliż decyzyjny w ADHD?
Masz pięć minut, żeby zamówić obiad.
Otwierasz aplikację.
Pizza?
Może sushi.
Ale przecież miało być zdrowiej.
Sałatka?
Tylko czy się nią najesz?
Może jednak coś ugotować.
W lodówce chyba jest makaron.
Tylko wtedy trzeba wstać, sprawdzić składniki i zacząć gotować.
Wracasz do aplikacji.
Mija dwadzieścia minut.
Nadal niczego nie zamówiłeś.
A teraz jesteś już tak głodny i zirytowany, że podjęcie decyzji stało się jeszcze trudniejsze.
To prosty przykład tego, co potocznie możemy nazwać paraliżem decyzyjnym.
Nie jest to odrębna diagnoza ani osobny objaw ADHD wymieniony w kryteriach diagnostycznych.
Opisuje raczej sytuację, w której koszt poznawczy i emocjonalny dokonania wyboru staje się na tyle duży, że człowiek odkłada decyzję, wielokrotnie zmienia zdanie albo nie podejmuje działania wcale.
I właśnie tutaj paraliż decyzyjny różni się od paraliżu wykonawczego.
Paraliż decyzyjny a paraliż wykonawczy – to nie jest dokładnie to samo
W paraliżu wykonawczym człowiek może doskonale wiedzieć, co powinien zrobić.
Wie, że trzeba otworzyć dokument.
Wie, że trzeba zadzwonić.
Wie, że należy włożyć pranie do pralki.
Problem pojawia się pomiędzy „wiem, co zrobić” a „zaczynam to robić”.
W paraliżu decyzyjnym blokada pojawia się wcześniej.
Nie została jeszcze wybrana droga działania.
Czy odpowiedzieć najpierw na maila od klienta czy przygotować prezentację?
Czy kupić model A, B czy C?
Czy umówić spotkanie we wtorek, czy w czwartek?
Czy odpisać tej osobie krótko, czy dokładnie wyjaśnić sytuację?
Czy zostać w obecnej pracy, czy zacząć szukać nowej?
Człowiek może mieć wystarczająco dużo energii, żeby coś zrobić, ale nie potrafi zdecydować co.
Oczywiście oba zjawiska mogą się łączyć.
Najpierw przez godzinę próbujesz zdecydować, od którego zadania zacząć.
W końcu wybierasz.
A potem nadal trudno Ci rozpocząć działanie.
Dlatego warto je rozróżniać, zamiast każdą blokadę określać po prostu jako „paraliż wykonawczy”.
Dlaczego wybieranie może być trudniejsze przy ADHD?
Podjęcie decyzji wygląda jak pojedyncza czynność.
W rzeczywistości może wymagać wykonania wielu operacji jednocześnie.
Trzeba zauważyć dostępne możliwości.
Ustalić, które informacje są ważne.
Utrzymać je w pamięci.
Porównać opcje.
Zignorować informacje nieistotne.
Przewidzieć możliwe konsekwencje.
Ocenić, co jest ważniejsze.
Zrezygnować z pozostałych możliwości.
I wreszcie – zatrzymać analizowanie i przejść do działania.
To już zaczyna przypominać zadanie dla funkcji wykonawczych.
Badania nad dorosłymi z ADHD rzeczywiście pokazują różnice w szeregu procesów wykonawczych, choć ważne jest, aby nie sprowadzać całego ADHD do jednego deficytu funkcji wykonawczych.
Metaanalizy wskazują również na trudności dotyczące pamięci roboczej u dorosłych z ADHD.
Ma to znaczenie podczas podejmowania decyzji.
Bo co dzieje się, kiedy trzeba porównać pięć ofert, a każda ma sześć parametrów?
Cena.
Jakość.
Termin.
Opinie.
Gwarancja.
Koszt dostawy.
Nagle proste:
„Którą wybrać?”
staje się zadaniem wymagającym utrzymywania i przetwarzania ogromnej liczby informacji.
Za dużo możliwości nie zawsze ułatwia decyzję
Intuicyjnie mogłoby się wydawać, że im więcej mamy możliwości, tym lepiej.
Przecież większy wybór zwiększa szansę znalezienia dokładnie tego, czego potrzebujemy.
Tylko że każda kolejna opcja oznacza również kolejną porcję informacji do przetworzenia.
Badania nad tzw. choice overload, czyli przeciążeniem wyborem, pokazują, że problem nie sprowadza się po prostu do liczby możliwości.
Znaczenie ma również złożoność wyboru – na przykład liczba cech, według których trzeba porównywać poszczególne opcje.
Dlatego wybór spośród dziesięciu bardzo podobnych produktów może być łatwiejszy niż wybór spośród pięciu produktów różniących się ceną, funkcjami, jakością, warunkami gwarancji i kilkoma innymi parametrami.
W ADHD taki problem może dodatkowo spotkać się z ograniczeniami pamięci roboczej i kontroli wykonawczej.
Rezultat?
Otwierasz pierwszą kartę produktu.
Czytasz parametry.
Otwierasz drugą.
Potem trzecią.
Wracasz do pierwszej, ponieważ nie pamiętasz już dokładnie, czym różniła się od drugiej.
Po chwili masz otwartych piętnaście zakładek.
Czytasz kolejne recenzje.
I zamiast być coraz bliżej decyzji, jesteś od niej coraz dalej.
Pamięć robocza – niewidoczny koszt podejmowania decyzji
Pamięć roboczą można w dużym uproszczeniu potraktować jako przestrzeń, w której przez krótki czas utrzymujemy informacje potrzebne do aktualnie wykonywanego zadania i nimi operujemy.
Przy podejmowaniu decyzji jest niezwykle potrzebna.
Wyobraź sobie, że wybierasz mieszkanie.
Pierwsze jest tańsze, ale dalej od pracy.
Drugie jest droższe, ale ma dodatkowy pokój.
Trzecie ma najlepszą lokalizację, ale wymaga remontu.
Czwarte jest świetne, ale dostępne dopiero za dwa miesiące.
Trzeba jednocześnie utrzymać te informacje, przypisać im znaczenie i porównać je ze swoimi potrzebami.
Jeżeli pamięć robocza jest mocno obciążona, człowiek zaczyna wracać do tych samych informacji.
Sprawdza coś kolejny raz.
Ponownie analizuje opcję, którą już wcześniej odrzucił.
Zapomina, dlaczego jedna możliwość wydawała się lepsza.
Decyzja zaczyna krążyć w pętli.
Nie dlatego, że człowiekowi „nie chce się zdecydować”, ale dlatego, że samo porównywanie możliwości może generować duży koszt poznawczy.
Paraliż decyzyjny nie oznacza, że osoba z ADHD zawsze długo się zastanawia
I tutaj pojawia się pozorny paradoks.
Ta sama osoba może przez godzinę wybierać buty w sklepie internetowym, a następnego dnia w ciągu trzydziestu sekund kupić coś znacznie droższego.
Może przez dwa dni zastanawiać się, jak odpowiedzieć na wiadomość, a jednocześnie impulsywnie zgodzić się na propozycję, której później żałuje.
To nie musi być sprzeczność.
Badania nad podejmowaniem decyzji u osób z ADHD wskazują na różnice m.in. w decyzjach związanych z nagrodą, odroczeniem oraz kontrolą poznawczą.
Metaanalizy pokazują również większą skłonność osób z ADHD do wybierania mniejszej, ale natychmiastowej nagrody zamiast większej nagrody dostępnej później.
Dlatego problem z decyzjami w ADHD nie powinien być rozumiany wyłącznie jako:
„osoby z ADHD nie potrafią się zdecydować”.
Czasami decyzja trwa bardzo długo.
Czasami jest podejmowana błyskawicznie.
A czasami najważniejszym czynnikiem staje się potrzeba jak najszybszego zakończenia napięcia związanego z samym wyborem.
I właśnie dlatego, żeby zrozumieć paraliż decyzyjny, musimy do funkcji wykonawczych dodać jeszcze jeden element:
emocje.
Proste decyzje zabierają Ci zaskakująco dużo energii?
Jeżeli często wiesz, że trzeba coś zrobić, ale zatrzymujesz się już na etapie „od czego zacząć?”, „którą opcję wybrać?” albo „a co, jeśli wybiorę źle?”, warto przyjrzeć się temu szerzej.
Przy ADHD trudności nie zawsze wyglądają jak brak koncentracji czy nadmierna aktywność. Czasami najbardziej obciążające są właśnie problemy z organizowaniem działania, ustalaniem priorytetów, podejmowaniem decyzji i przechodzeniem od analizowania do działania.
W diagnostyce ADHD ważne jest nie tylko to, jakie trudności występują, ale również od kiedy są obecne, w jakich sytuacjach się pojawiają i jak wpływają na codzienne funkcjonowanie.
Kliknij tutaj, aby dowiedzieć się więcej o diagnozie ADHD w UADHD.
Perfekcjonizm, lęk przed błędem i przeciążenie – kiedy decyzja zaczyna kosztować emocjonalnie
Nie każda trudna decyzja jest trudna dlatego, że zawiera zbyt dużo informacji.
Czasami dostępne są tylko dwie możliwości.
A człowiek nadal nie potrafi wybrać.
Napisać tę wiadomość czy jeszcze poczekać?
Przyjąć propozycję czy odmówić?
Wysłać dokument teraz czy jeszcze raz go poprawić?
Kupić rzecz A czy B?
W takich sytuacjach problemem może być nie tylko poznawcza złożoność wyboru, ale również emocjonalny koszt podjęcia decyzji.
Bo decyzja oznacza coś więcej niż wybór jednej możliwości.
Oznacza również rezygnację z pozostałych.
„A co, jeśli wybiorę źle?”
To pytanie potrafi całkowicie zmienić sposób podejmowania decyzji.
Dopóki nie wybierzesz żadnej opcji, wszystkie możliwości pozostają otwarte.
Kiedy podejmiesz decyzję, pojawia się ryzyko:
mogłem wybrać lepiej,
mogłam odpowiedzieć inaczej,
mogłem kupić tańszy model,
mogłam jeszcze poczekać,
mogłem zrobić coś w innej kolejności.
Decyzja zaczyna więc oznaczać możliwość popełnienia błędu.
A im większe znaczenie człowiek przypisuje temu błędowi, tym trudniej może być zakończyć analizowanie.
Perfekcjonizm może zamienić „dobrą decyzję” w poszukiwanie decyzji idealnej
Wyobraźmy sobie, że trzeba kupić nowy laptop.
Realnym celem mogłoby być:
znaleźć komputer, który spełnia moje potrzeby i mieści się w budżecie.
Perfekcjonistyczne kryterium może wyglądać inaczej:
muszę znaleźć najlepszy możliwy komputer w tej cenie.
To niewielka zmiana języka, ale ogromna zmiana zadania.
Żeby znaleźć rozwiązanie wystarczająco dobre, trzeba sprawdzić kilka najważniejszych parametrów.
Żeby mieć pewność, że znaleźliśmy rozwiązanie najlepsze, teoretycznie należałoby sprawdzić… wszystkie możliwości.
Zaczynają się więc kolejne rankingi.
Recenzje.
Filmy.
Porównania.
Komentarze.
Następny model.
Jeszcze jedna promocja.
A może za tydzień cena spadnie?
Informacji przybywa, ale poczucie pewności wcale nie musi rosnąć.
Czasami dzieje się wręcz odwrotnie.
Im więcej człowiek wie o dostępnych możliwościach, tym więcej widzi powodów, dla których każda z nich nie jest idealna.
Czy perfekcjonizm jest objawem ADHD?
Nie.
Perfekcjonizm nie należy do kryteriów diagnostycznych ADHD i nie powinien być przedstawiany jako charakterystyczny objaw tego zaburzenia.
Może jednak współwystępować z ADHD i zwiększać koszt podejmowania decyzji.
U niektórych dorosłych może być również częścią sposobu radzenia sobie z wcześniejszymi doświadczeniami.
Jeżeli przez lata często słyszysz:
„znowu zapomniałeś”,
„czemu tego nie sprawdziłaś?”,
„najpierw pomyśl”,
„zawsze robisz wszystko na ostatnią chwilę”,
możesz zacząć bardzo mocno kontrolować własne decyzje.
Nie oznacza to, że ADHD automatycznie powoduje perfekcjonizm.
Pokazuje natomiast, jak trudności wykonawcze i historia doświadczeń człowieka mogą spotkać się w jednym miejscu.
Decyzja przestaje być wtedy wyłącznie zadaniem poznawczym.
Staje się testem:
„Czy tym razem zrobię to dobrze?”
Awersja do straty – wybierając jedno, tracimy coś innego
W psychologii decyzji dobrze opisane jest zjawisko awersji do straty.
W dużym uproszczeniu: potencjalna strata może mieć dla człowieka większy ciężar psychologiczny niż porównywalny zysk.
Przy paraliżu decyzyjnym interesujące jest to, że praktycznie każda decyzja zawiera jakiś rodzaj rezygnacji.
Jeżeli wydam pieniądze na A, nie wydam ich na B.
Jeżeli wybiorę tę pracę, rezygnuję z innej możliwości.
Jeżeli zamówię sushi, nie zjem pizzy.
Jeżeli odpowiem w ten sposób, zamykam możliwość odpowiedzenia inaczej.
Nie oznacza to, że awersja do straty jest specyficznym mechanizmem ADHD.
Nie jest.
To zjawisko dotyczące podejmowania decyzji u ludzi w ogóle.
Ale kiedy wybór już jest obciążony trudnościami z pamięcią roboczą, ustalaniem priorytetów czy regulacją emocji, konieczność pogodzenia się z utratą pozostałych możliwości może dokładać kolejny koszt.
Dlaczego można przez dwa dni nie odpowiedzieć na prostą wiadomość?
Wiadomość przychodzi o 10:14.
„Hej, dasz radę spotkać się w przyszłym tygodniu?”
Teoretycznie odpowiedź powinna zająć minutę.
Tylko że trzeba sprawdzić kalendarz.
Nie pamiętasz, czy we wtorek coś było.
Trzeba zdecydować, który dzień zaproponować.
A może najpierw zapytać drugą osobę?
Odkładasz telefon.
Wieczorem przypominasz sobie o wiadomości.
Teraz pojawia się jeszcze jedna myśl:
„Głupio, że tak długo nie odpisałem”.
Następnego dnia odpowiedź nie wymaga już tylko decyzji dotyczącej terminu.
Trzeba również zdecydować:
czy przeprosić?
Czy wyjaśniać opóźnienie?
Czy po prostu odpowiedzieć?
Czy druga osoba jest zła?
Pierwotnie małe zadanie zaczyna mieć dodatkowy ładunek emocjonalny.
A im większy jest ten ładunek, tym łatwiej ponownie odłożyć odpowiedź.
W ten sposób paraliż decyzyjny może zacząć łączyć się z prokrastynacją.
Przeciążenie zmniejsza przestrzeń na kolejne decyzje
Warto również zauważyć, że ta sama osoba nie musi mieć takich samych trudności każdego dnia.
Rano wybór obiadu może być banalny.
Wieczorem, po ośmiu godzinach pracy, kilku spotkaniach, dziesiątkach wiadomości i konflikcie z bliską osobą, pytanie:
„Co chcesz zjeść?”
może wywołać:
„Nie wiem. Wszystko mi jedno. Wybierz cokolwiek”.
To nie musi oznaczać braku zainteresowania.
Czasami kolejna decyzja pojawia się po prostu w momencie, kiedy system poznawczy i emocjonalny jest już mocno obciążony.
Przy ADHD może mieć to szczególne znaczenie, ponieważ codzienne funkcjonowanie często wymaga dużej liczby drobnych aktów samoregulacji:
pamiętania,
hamowania impulsów,
wracania do przerwanych zadań,
kontrolowania czasu,
przełączania uwagi,
ustalania priorytetów,
pilnowania terminów.
Kolejne:
„No dobrze, ale co wybierasz?”
nie pojawia się więc w próżni.
Pojawia się na końcu całej wcześniejszej historii dnia.
Regulacja emocji może być częścią problemu z decyzją
Badania wskazują, że trudności w regulacji emocji występują u dorosłych z ADHD częściej niż w grupach bez ADHD.
Nie oznacza to, że każda trudność decyzyjna osoby z ADHD wynika z emocji.
Ale emocje mogą zwiększać koszt wyboru.
Szczególnie gdy decyzja wiąże się z:
ryzykiem błędu,
możliwą krytyką,
konfliktem,
utratą pieniędzy,
odrzuceniem,
poczuciem winy,
niepewnością.
Wtedy człowiek nie analizuje już wyłącznie:
„Która opcja jest lepsza?”
Analizuje również:
„Jak będę się czuł, jeśli okaże się, że wybrałem źle?”
I właśnie dlatego czasami niewielka decyzja może generować bardzo duże napięcie.
Dlaczego presja czasu czasami nagle „odblokowuje” decyzję?
To doświadczenie dobrze zna wiele osób z ADHD.
Przez trzy dni nie możesz zdecydować.
A potem zostaje pięć minut.
I nagle decyzja zapada.
Dlaczego?
Presja może radykalnie zmniejszyć przestrzeń na dalsze analizowanie.
Jeżeli prezentację trzeba wysłać do 15:00, a jest 14:53, nie ma już czasu zastanawiać się przez godzinę, którą wersję pierwszego slajdu wybrać.
Trzeba wybrać jedną.
Termin zaczyna również tworzyć bardzo wyraźny priorytet:
teraz najważniejsze jest wysłanie prezentacji.
To może chwilowo ograniczyć liczbę konkurujących możliwości i zwiększyć poczucie pilności.
U osób z ADHD natychmiastowość konsekwencji i nagrody może mieć szczególne znaczenie dla regulacji działania.
Dlatego odległe:
„muszę kiedyś zdecydować”
może być znacznie słabszym bodźcem niż:
„muszę zdecydować w ciągu najbliższych pięciu minut”.
Nie oznacza to jednak, że presja jest dobrym sposobem leczenia paraliżu decyzyjnego.
Presja pomaga podjąć decyzję, ale może pogarszać jej jakość
To bardzo ważne.
Jeżeli termin zawsze staje się jedynym sposobem na zakończenie analizowania, człowiek może zacząć funkcjonować w powtarzającym się schemacie:
analizowanie → odkładanie → narastające napięcie → deadline → szybka decyzja → ulga.
Ulga po podjęciu decyzji może być ogromna.
Ale sama decyzja niekoniecznie jest wtedy najlepsza.
Czasami człowiek wybiera po prostu pierwszą możliwość, która pozwala zakończyć napięcie.
Kupuje droższy produkt.
Wysyła niedopracowaną odpowiedź.
Zgadza się na termin, który później okazuje się niewygodny.
Albo podejmuje decyzję impulsywnie tylko dlatego, że dalsze niezdecydowanie stało się bardziej nieprzyjemne niż ryzyko błędu.
Dlatego celem nie powinno być nauczenie się działania wyłącznie pod presją.
Znacznie bardziej użyteczne jest stworzenie takich warunków, w których decyzja wcześniej staje się wystarczająco prosta, żeby można było ją zakończyć.
I temu służą konkretne strategie zmniejszania liczby decyzji, które omówimy dalej.
Zobacz także
Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć, skąd mogą brać się podobne blokady w ADHD, przeczytaj również:
Paraliż wykonawczy w ADHD – dlaczego wiesz, co zrobić, ale nie potrafisz zacząć?
Ten tekst pomaga odróżnić trudność z podjęciem decyzji od sytuacji, w której decyzja została już podjęta, ale nadal trudno rozpocząć działanie.
ADHD i funkcje wykonawcze – dlaczego wiesz, co masz zrobić, ale tak trudno to zrobić?
Szerzej wyjaśniamy w nim rolę funkcji wykonawczych w planowaniu, organizowaniu, rozpoczynaniu i kontrolowaniu działania.
ADHD i regulacja emocji – dlaczego napięcie tak szybko narasta?
Warto przeczytać szczególnie wtedy, gdy podejmowanie decyzji staje się trudniejsze pod wpływem lęku, frustracji, przeciążenia lub obawy przed popełnieniem błędu.
Paraliż decyzyjny w ADHD – najważniejsze wnioski
Paraliż decyzyjny nie jest osobnym rozpoznaniem ani kryterium diagnostycznym ADHD.
Może jednak dobrze opisywać doświadczenie części osób, które nie zatrzymują się dopiero na etapie wykonywania zadania, ale już wcześniej – podczas wyboru tego, co właściwie zrobić.
Decyzja, która z zewnątrz wygląda na prostą, może wymagać jednoczesnego zaangażowania pamięci roboczej, funkcji wykonawczych, ustalenia priorytetów, porównania konsekwencji i regulowania emocji związanych z niepewnością.
Im więcej możliwości i parametrów do porównania, tym większy może być koszt poznawczy.
Jeżeli do tego dochodzą perfekcjonizm, lęk przed błędem, przeciążenie czy trudność w zaakceptowaniu utraty pozostałych możliwości, wybór może zacząć pochłaniać nieproporcjonalnie dużo energii.
Dlatego paraliż decyzyjny może wyglądać bardzo różnie.
Czasami jest to godzina spędzona na wybieraniu produktu.
Czasami wiadomość, na którą przez trzy dni nie udaje się odpowiedzieć.
Czasami kilkanaście minut patrzenia na listę zadań i zastanawiania się, od czego zacząć.
A czasami wielogodzinna analiza kończy się nagłą, impulsywną decyzją, ponieważ dalsze pozostawanie w niepewności staje się zbyt obciążające.
U części osób z ADHD presja czasu może chwilowo ułatwiać wybór.
Deadline ogranicza liczbę możliwości, zwiększa pilność i wymusza zakończenie analizowania.
Nie oznacza to jednak, że funkcjonowanie wyłącznie pod presją jest dobrym rozwiązaniem.
Znacznie bardziej pomocne może być zmniejszanie kosztu decyzji zanim pojawi się kryzys.
Ograniczenie wyboru do dwóch lub trzech opcji.
Wcześniejsze ustalenie kryteriów.
Domyślne rozwiązania dla powtarzających się sytuacji.
Reguły „jeśli–to”.
Przenoszenie informacji z pamięci roboczej na kartkę lub ekran.
Ustalanie limitu czasu na małe decyzje.
I zgoda na rozwiązanie, które jest wystarczająco dobre, nawet jeśli nie można udowodnić, że jest absolutnie najlepsze.
Najważniejsze pytanie nie zawsze brzmi więc:
„Dlaczego nie potrafię się zdecydować?”
Czasami bardziej użyteczne jest:
„Co sprawia, że ta konkretna decyzja stała się dla mnie tak trudna?”
Dopiero wtedy można zobaczyć, czy problemem jest liczba możliwości, przeciążenie pamięci roboczej, brak priorytetu, perfekcjonizm, lęk przed błędem, emocje czy jeszcze inny mechanizm.
Najczęściej zadawane pytania
Czy paraliż decyzyjny jest objawem ADHD?
Paraliż decyzyjny nie jest osobnym objawem wymienionym w kryteriach diagnostycznych ADHD.
Określenie to może jednak opisywać trudność, która u części osób z ADHD powstaje na styku kilku procesów – między innymi funkcji wykonawczych, pamięci roboczej, ustalania priorytetów i regulacji emocji.
Dlatego sam fakt, że ktoś ma problem z podejmowaniem decyzji, nie oznacza ADHD.
Znaczenie ma szerszy obraz funkcjonowania i historia innych trudności.
Czym różni się paraliż decyzyjny od paraliżu wykonawczego?
Najprościej można powiedzieć:
w paraliżu decyzyjnym trudno wybrać, co zrobić, a w paraliżu wykonawczym decyzja może być już podjęta, ale nadal trudno przejść do działania.
Przykład?
Jeżeli przez pół godziny zastanawiasz się, czy najpierw napisać raport, odpowiedzieć na maile czy zadzwonić do klienta – problem znajduje się na etapie wyboru.
Jeżeli wiesz już, że masz napisać raport, dokument jest otwarty, ale mimo to przez kolejne czterdzieści minut nie możesz rozpocząć – bardziej przypomina to trudność z inicjowaniem działania.
W praktyce oba mechanizmy mogą oczywiście występować jeden po drugim.
Dlaczego osoby z ADHD mogą mieć problem z prostymi decyzjami?
Ponieważ „prosta decyzja” nie zawsze jest prosta dla systemu poznawczego.
Wybranie jednej możliwości może wymagać utrzymania kilku informacji w pamięci roboczej, porównania ich, ustalenia priorytetu, przewidzenia konsekwencji oraz zrezygnowania z pozostałych opcji.
Jeżeli jednocześnie pojawia się zmęczenie, stres, perfekcjonizm albo lęk przed popełnieniem błędu, koszt decyzji może jeszcze wzrosnąć.
Dlatego pytanie:
„Co chcesz zjeść?”
może być łatwe o 11:00 w spokojny dzień i zaskakująco trudne o 20:00 po wielu godzinach przeciążenia.
Dlaczego przy ADHD za dużo możliwości może utrudniać wybór?
Większa liczba możliwości oznacza zazwyczaj więcej informacji do porównania.
Szczególnie trudne mogą być sytuacje, w których opcje różnią się wieloma cechami jednocześnie.
Przy zakupach trzeba wtedy pamiętać o cenie, jakości, funkcjach, opinii, gwarancji i innych parametrach.
Jeżeli cały proces odbywa się głównie „w głowie”, rośnie obciążenie pamięci roboczej.
Dlatego jedną z praktycznych strategii jest ograniczenie wyboru do dwóch lub trzech opcji spełniających wcześniej ustalone kryteria.
Dlaczego deadline potrafi nagle odblokować osobę z ADHD?
Presja czasu zmienia warunki decyzji.
Kiedy termin jest odległy, można nadal analizować, porównywać i rozważać kolejne możliwości.
Kiedy do deadline’u pozostaje pięć minut, część tych możliwości przestaje być realna.
Pojawia się również bardzo wyraźna pilność i natychmiastowa konsekwencja działania lub jego braku.
To może ułatwić zakończenie analizowania i przejście do wyboru.
Problem pojawia się wtedy, kiedy kryzys staje się jedynym skutecznym sposobem podejmowania decyzji.
Wtedy codzienne funkcjonowanie zaczyna opierać się na powtarzającym się cyklu: odkładanie – napięcie – deadline – szybka decyzja – ulga.
Czy perfekcjonizm powoduje paraliż decyzyjny w ADHD?
Perfekcjonizm nie jest objawem diagnostycznym ADHD i nie występuje u każdej osoby z ADHD.
Może jednak znacząco utrudniać podejmowanie decyzji.
Jeżeli celem przestaje być znalezienie rozwiązania spełniającego potrzeby, a staje się nim znalezienie najlepszego możliwego rozwiązania, moment zakończenia poszukiwań może stale się oddalać.
Zawsze można przecież sprawdzić jeszcze jeden produkt, przeczytać kolejną opinię albo ponownie poprawić wiadomość.
Dlatego pomocna może być zmiana kryterium z:
„Czy to jest najlepsza decyzja?”
na:
„Czy mam wystarczająco dużo informacji, żeby podjąć dobrą, wystarczającą decyzję?”
Co zrobić, kiedy nie mogę podjąć nawet małej decyzji?
Najpierw warto spróbować zmniejszyć samo zadanie decyzyjne.
Można ograniczyć wybór do dwóch lub trzech możliwości, ustalić jedno lub dwa najważniejsze kryteria i określić czas, jaki decyzja rzeczywiście powinna zajmować.
Przy powtarzających się wyborach pomocne mogą być również rozwiązania domyślne.
Nie trzeba każdego dnia od początku decydować, co zjeść na śniadanie, w jakiej kolejności rozpocząć pracę czy gdzie zamówić jedzenie.
Im więcej decyzji można podjąć wcześniej lub zamienić w prostą regułę, tym mniej decyzji trzeba podejmować w chwili zmęczenia i przeciążenia.
Czy paraliż decyzyjny oznacza, że powinienem zrobić diagnozę ADHD?
Nie na podstawie samego paraliżu decyzyjnego.
Problemy z podejmowaniem decyzji mogą występować także w depresji, zaburzeniach lękowych, przewlekłym stresie, przeciążeniu, niewyspaniu czy w związku z perfekcjonizmem.
Warto natomiast rozważyć szerszą ocenę, jeżeli trudności decyzyjne są częścią wieloletniego wzorca problemów z uwagą, organizacją, zarządzaniem czasem, pamiętaniem o obowiązkach, impulsywnością, ustalaniem priorytetów oraz rozpoczynaniem i kończeniem zadań.
W diagnostyce ADHD nie szuka się jednego charakterystycznego zachowania.
Ocenia się cały wzorzec funkcjonowania, jego historię rozwojową, wpływ na różne obszary życia oraz inne możliwe wyjaśnienia występujących trudności.
Literatura i źródła naukowe
**Mäntylä T., Still J., Gullberg S., Del Missier F. (2012). Decision making in adults with ADHD. Journal of Attention Disorders.
**Badanie dotyczące podejmowania decyzji u dorosłych z ADHD. Pokazuje, że trudności decyzyjne mogą być związane między innymi z wymaganiami dotyczącymi kontroli poznawczej i funkcjonowania wykonawczego.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22451583/**Dekkers T.J., Popma A., Agelink van Rentergem J.A., Bexkens A., Huizenga H.M. (2016). Risky decision making in Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: A meta-regression analysis. Clinical Psychology Review, 45, 1–16.
**Metaanaliza dotycząca podejmowania ryzykownych decyzji w ADHD. Autorzy analizowali różnice pomiędzy osobami z ADHD a grupami kontrolnymi oraz czynniki mogące wpływać na wyniki zadań decyzyjnych.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26978323/**Alderson R.M., Kasper L.J., Hudec K.L., Patros C.H.G. (2013). Attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) and working memory in adults: A meta-analytic review. Neuropsychology, 27(3), 287–302.
**Metaanaliza 38 badań dotyczących pamięci roboczej u dorosłych z ADHD. Wyniki wspierają znaczenie trudności w tym obszarze, co może mieć znaczenie w sytuacjach wymagających jednoczesnego utrzymywania i porównywania wielu informacji.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23688211/**Boonstra A.M., Oosterlaan J., Sergeant J.A., Buitelaar J.K. (2005). Executive functioning in adult ADHD: A meta-analytic review. Psychological Medicine, 35(8), 1097–1108.
**Metaanaliza dotycząca funkcji wykonawczych u dorosłych z ADHD. Pokazuje różnice grupowe w wybranych obszarach funkcjonowania wykonawczego, ale jednocześnie nie daje podstaw do sprowadzania całego ADHD do jednego deficytu wykonawczego.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16116936/**Beheshti A., Chavanon M.L., Christiansen H. (2020). Emotion dysregulation in adults with attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis. BMC Psychiatry, 20, 120.
**Metaanaliza dotycząca regulacji emocji u dorosłych z ADHD. Wyniki wskazują na większe trudności w regulowaniu emocji w ADHD, co może być istotne wtedy, gdy decyzja wiąże się z napięciem, frustracją, możliwością błędu lub niepewnością.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32164655/**Patros C.H.G., Alderson R.M., Kasper L.J., Tarle S.J., Lea S.E., Hudec K.L. (2016). Choice-impulsivity in children and adolescents with attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD): A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 43, 162–174.
**Metaanaliza dotycząca preferowania mniejszych, wcześniejszych nagród względem większych nagród odroczonych w ADHD. Badanie dotyczy dzieci i młodzieży, dlatego nie powinno być bezpośrednio przenoszone na wszystkich dorosłych, ale pomaga zrozumieć szerszy nurt badań dotyczących decyzji, nagrody i odroczenia w ADHD.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26708150/**Chernev A., Böckenholt U., Goodman J. (2015). Choice overload: A conceptual review and meta-analysis. Journal of Consumer Psychology, 25(2), 333–358.
**Metaanaliza dotycząca przeciążenia wyborem. Nie jest to badanie dotyczące ADHD. Pokazuje natomiast, że wpływ liczby możliwości na trudność wyboru zależy od warunków, w jakich podejmowana jest decyzja – między innymi złożoności zadania i preferencji osoby podejmującej decyzję.
https://doi.org/10.1016/j.jcps.2014.08.002**Gollwitzer P.M., Sheeran P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119.
**Klasyczna metaanaliza dotycząca intencji implementacyjnych, czyli planów „jeśli–to”. Autorzy przeanalizowali 94 niezależne testy i wykazali, że wcześniejsze powiązanie określonej sytuacji z konkretnym działaniem może wspierać realizację celów. Nie jest to interwencja opracowana specyficznie dla ADHD, dlatego w artykule przedstawiamy ją jako ogólną strategię zmniejszającą konieczność podejmowania decyzji w danym momencie.
https://doi.org/10.1016/S0065-2601(06)38002-1
Ważne rozróżnienie
Określenie „paraliż decyzyjny w ADHD” nie jest nazwą odrębnego zaburzenia ani kryterium diagnostycznym ADHD.
Badania naukowe dotyczą między innymi podejmowania decyzji, pamięci roboczej, funkcji wykonawczych, przetwarzania nagrody oraz regulacji emocji u osób z ADHD.
Natomiast takie pojęcia jak przeciążenie wyborem, perfekcjonizm czy awersja do straty opisują szersze mechanizmy psychologiczne i nie są specyficzne dla ADHD.
W artykule określenia „paraliż decyzyjny” używamy jako praktycznego opisu sytuacji, w której koszt poznawczy lub emocjonalny wyboru staje się tak duży, że decyzja i dalsze działanie zostają zatrzymane.